Qirghizistan Uyghurliri qirghizistanning yéngi nöwetlik aliy kéngesh saylimigha öz namzatlirini körsetken

Ixtiyariy muxbirimiz féruze
2020-09-28
Share
Parhat-Tulendybayev-yezilardiki-balilar-bilen.jpg Qirghizistan jumhuriyitining 4-öktebir küni ötküzülidighan yéngi nöwetlik aliy kéngesh saylimi üchün 7-qétimliq aliy kéngesh ezaliqigha Uyghurlar körsetken namzatlarning biri perhat töléndibayéf ependi balilar bilen. 2020-Yili séntebir, bishkek.
RFA/Féruze

Qirghizistan jumhuriyiti 4-öktebir küni yéngi nöwetlik aliy kéngesh saylimi ötküzüshke teyyarlandi. Bu qétimliq saylamda qirghizistanning 7-qétimliq aliy kéngesh ezaliri saylap chiqilidiken.

Nöwette qirghizistanda 60 minggha yéqin Uyghur ahalisi yashimaqta. Ular bu qétimliq saylamning qirghizistandiki Uyghur jama'itige élip kélidighan özgirishlirige qiziqmaqta.

Undaqta, bu qétimliq saylam qirghizistanda yashawatqan Uyghurlar üchün qandaq özgirishlerni élip kélishi mumkin? biz qirghizistandiki Uyghurlarning bu qétimliq saylamgha bolghan qarashlirini bilish üchün, Uyghur jama'iti ichidiki bir qisim kishilerning pikirlirini élishqa tirishtuq.

Igilinishiche, bu nöwetlik saylam üchün Uyghurlarmu öz namzatlirini körsetken. Ular perhat töléndibayéf, sabirjan xelilof we seyid'exmet isma'ilowlar iken.

Biz qirghizistanda Uyghur tilida neshr qilin'ghan "Ittipaq" gézitining muherriri we siyaset penlirining magistr namziti rehimjan hapizni ziyaret qilduq. U bu qétimliq saylamning démokratik usulda élip bérilidighanliqini, uning qirghizistan Uyghurliri üchünmu muhim ehmiyetke ige ikenlikini tekitlep ötti.

Qirghizistan asasiy qanuni boyiche her bir qirghizistan puqrasi millet tewelikining qandaq bolushidin qet'iynezer, saylamgha qatniship özi ixtiyar qilghan namzatlargha bélet tashlash hoquqi bar, dep yézilghan. Asasiy qanundiki bu hoquqtin paydilinip, qirghizistan Uyghurliri saylamgha aktip qatnashmaqchiken we öz wekilini saylap chiqmaqchiken. Qirghizistan konstitutsiyesi, yeni asasiy qanuni boyiche, aliy kéngésh saylimida shexsni emes, belki bir partiyege awaz bérish kérek iken. Igilinishiche bu saylamda namzatliqqa körsitilgen ikki Uyghur "Birimdik" partiyeside iken. Ular p. Töléndbayéf bilen s. Isma'ilow iken. Yene bir namzat s. Xlilof "Mékénim qirghizistan" partiyesidin namzatliqqa körsitilgen iken.

Yuqirida atalghan üch namzattin ikkisi birinchi qétim körsitilgenler bolup, perhat tölendibayéf ilgiri ikki qétim députatliqqa saylan'ghan, bu qétim üchinchi qétim namzatliqqa körsitilishi iken.

"Qirghizistan aliy kéngishi terkibide Uyghur députatlarning bolushi qirghizistan Uyghurlirining hayatida qandaq ijabiy rollarni oynaydu?" dégen so'alimizgha jawab bergen "Wostok" yézisining turghuni, "Ittipaq" jem'iyiti ayallar kéngishining sabiq ezasi zulpiye ghlajidin xanim, perhet töléndibayéfning bashliqida "Wostok" yézisining kochilirigha tok ornitilghanliqi, yollar rémont qilin'ghanliqi, korona wirusi yuqumi yamrap ketkende késelxanilarning échilighanliqini tilgha aldi.

Igilinishiche, perxat töléndibayéfning teshebbuskarliqida Uyghurlar zich olturlashqan qeshqer-qishlaq we nowo-pokrowka yézilardiki mekteplerde Uyghur tili siniplirining échilishi toghriliq qanuniy belgilimiler imzalinip, oqutquchilargha hökümet tereptin ma'ash bérilidighan bolghan. Emma Uyghur tilida ders öteleydighan oqutquchi menbesining bolmasliqi sewebidin bu mesile hazirche hel bolmighan.

Analizchilarning qarishiche, 2015 yildin bashlap qirghizistanda démokratik saylam tertipliri resmiy ishqa kirishtürülgen. Shu yildin bashlap qirghizistandiki saylamlarda éléktronluq bélet tashlash yolgha qoyulghan.

Shuni eskertish kérekki, qirghizistandiki omumiy nopusi 60 ming dep qariliwatqan Uyghur jama'iti bu qétimliq saylamgha aktip qatnishishqa teyyarlanmaqtiken. Qirghizistandiki Uyghurlar asasliqi bishkek shehiri we uning etrapidiki yéza-qishlaqlargha tarqalghan. Burundin qirghizistanda yashap kelgen Uyghurlardin bashqa, ularning xéli köp qismini 1950-1960-yillarda sherqiy türkistandin köchüp kelgenler Uyghurlar we ularning perzentliri teshkil qilghan bolup, Uyghurlar hazir özlirini qirghizistanning teng hoquqluq puqraliri dep qaraydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.