Xitay lopta dawamliq qulluq emgiki bilen chachlarni altun'gha aylandurmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2022-05-23
Share
Xam eshya zenjiri Uyghur lagérlirigha tutushidighan xitay chach mehsulatining gollandiyege import qilin'ghanliqi ashkarilandi Uyghur rayonidiki xitay lagér tutqunlirining chachliri we yaki lagérdikilerni mejburiy emgekke sélish arqiliq ishlep chiqirilghan yalghan chach. 2020-Yili 1-iyul, nyu-york.
AP

Xitay hökümitining Uyghur we bashqa musulman milletlerni qamighan lagérliri uningdiki qiyin-qistaq hemde mejburiy tughmas qilish, mejburiy organ köchürüsh hemde yuqiri téxnikiliq teqibliri ashkarilinip, dunyagha xitayning 21-esirdiki irqiy qirghinchiliqini ispatlap körsetken bolsa, xitayning yene buning bilenla qalmay Uyghurlarni her xil namlarda “Zamaniwi qullar emgiki” sheklide mejburiy emgekke sélishi dunyani yene bir qétim chöchütmekte.

Bolupmu Uyghur diyarida ishlinip amérikaghiche éksport qiliniwatqan chach mehsulatlirining, ghayet zor sandiki qulluq emgiki we lagérdiki Uyghurlarning chachliri'igha baghlinishliq bolushi ötken esirdiki yehudiylar uchrighan irqiy qirghinchiliqni yene bir qétim kishilerning köz aldida eynen namayan qilghan weqe boldi.

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi (CBP) tunji qétim 2020-yili iyunda, Uyghur rayonida mejburiy emgek bilen yasalghan dep guman qilghan 800 ming dollar qimmitidiki 13 tonnigha yéqin chach mehsulatlirini chégrada tutup qalghan we shundin étibaren Uyghur élidiki lagérlar we mejburiy emgekke chétishliq bolghan shirketlerning chach mehsulatlirining amérika bazirigha kirishini chekleshke bashlighanidi.

Xitay axbaratida tarqitilghan xotenning lop nahiyesidiki chach qoshumche buyumliri cheklik shirkiti toghrisidiki xewerdin élin'ghan. 2020-Yili 23-aprél.

Bular xoten wilayitining lop nahiyeside qurulghan chach mehsulatliri sana'et baghchisi tewelikidiki “Méyshin chach mehsulatliri shirkiti” we “Xawling shirketliri” ning ishlepchiqarghan chach mehsulatliri bolup, xitay da'iriliri bu kespiy sana'et baghchisini 2017-yili lagérlarni quruwatqan oxshash mezgilde, xoten lopta 400 mo yeni igilep qurushqa bashlighan we 2019-yili resmiy ishqa kirishtürgenidi.

Halbuki yéqinqi éniqlashlirimiz dawamida melum bolushiche, “Uyghur mejburiy emgiki” we “Irqiy qirghinchiliq” bilen munasiwiti barliqi ‍ilgiri sürülüwatqan bu chach buyumlar sana'et baghchisi yéqinqi ikki yilda yenimu kölemleshken.

Xitayning Uyghur diyaridiki asasliq teshwiqat tor supisi bolghan, tengritagh torining-11 may élan qilghan xewiride éytilishiche, loptiki bu chach buyumliri kesipliri baghchisigha 3yildin köprek waqittin buyan xénen, xubéy, sichu'en qatarliq xitay ölkiliridin köchüp kélip yerleshken karxalirining sani 52 ge yetken. Ularning yerliktin ishlitiwatqan ishchilar sani 10ming yetken.

Sana'et baghchisining igiligen omumi kölimi 1700 mogha yétip barghan.

Xewerdin ashkarilinishiche yene, hazir bu jayda jem'iy 72 chach buyumliri ishlepchiqirish séxliri bar bolup, ularda adem chéchi xam eshya qilin'ghan keyme chach, ulanma chach, kirpik qatarliq 100xildin artuq mehsulatlar ishlepchiqilmaqtiken.

Bu chach buyumliri kesipliri baghchisi 2019-yili pütüp ishqa kirishtürülgende, jem'iy 24 shirket yerleshkenliki, bularda yerliktin 4000 etrapida Uyghur ishlitiliwatqanliqi melum bolghanidi.

26-Féwral “Shinjang iqtisad géziti” ning xewiride, xoten lop nahiyesige jaylashqan shinjang makaya chach ishlepchiqirish cheklik shirkitining ishchisi abdulxeyir obulqasim ötken yili 8-ayda zawutqa kirgen. Ayliq kirimi 3000 yüendin éship ketti dep teshwiq qilin'ghan.

Chach tikish intayin qiyin qol meshghulat jeryani bolup, xitay ichidiki chach buyumliri zawutlirining chiqarghan ishchi qobul qilish élanlirida, chach tikish ishchilirining ma'ashi ottur hésab bilen 8 ming yüendin yuqiri békitilgenliki melum boldi.

Amérika Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishni ayaghlashturush kürishide bashlamchiliq rolini oynawatqan bolup, amérikada “‍Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” bu yil 6-ayning 21-künidin étibaren resmiy yosunda ishqa kirishidu. “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” boyiche, Uyghur rayonidin kelgen mehsulatlarning hemmisi mejburiy emgekke chétishliq dégen perez bilen chégrada tutup qilinidiken. Eger shirketler bu mehsulatlarning mejburiy emgek bilen chétishliqi yoqluqini qayil qilarliq pakitlar bilen ispat bérelise andin amérikigha kirgüzülidiken.

Amérika hökümiti xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi we mejburiy emgikige ünümlük taqabil turush üchün tirishchanliq körsitiwatqan bolup, yéqinda, amérika dölet mejlisi “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” ni ijra qilish üchün jem'iy 27 milyon dollardin artuq qoshumche xamchot ajratqanidi.

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi (CBP) ning xelq'ara soda ishxanisining mutexessisi doktor wirjiniya waké xanim, radiyomizning Uyghur élide ishlen'gen chach mehsulatlirini tosup qélish ehwali we yéngi tereqqiyatlar heqqide sorighan so'aligha élxet arqiliq qayturdi. U jawabida: “Biz (tutup qélish we qoyup bérish buyruqi) astidiki shinjangdiki yaki shinjanggha ulan'ghan orunlargha qarshi toshushni dawamlashturimiz” dégen we “Uyghur mejburiy emgekning aldini élish qanuni” ijra qilishqa teyyar ikenlikini bildürgen bolsimu, tepsiliy uchur bilen temin etmigen.

Biz amérika paytexti washin'gton'gha yéqin wérjiniye shtatidiki mexsus adem chéchidin ishlen'gen chach mehsulatlirini satidighan kölimi bir qeder chong bolghan dukan we bazarlarni ziyaret qilip, xitaydin kiriwatqan chach mehsulatlirining nisbiti we menbeliri heqqide yip uchi igileshke tirishtuq. Halbuki bu chach dukanlirida sétiliwatqan chachlarning tawar markisidiki, kélish menbesini, ishlepchiqirilghan we éksport qilin'ghan döletni körsitidighan belgiler hemmisi éliwétilgenliki melum boldi.

Biz dukandar we mal satquchilardin bu adem rast chachlirining nedin import qilin'ghanliqini sorighinimizda ular birdek jawab bérishni ret qildi yaki “Xitaydin kirgen emes” dep jawab bérishti.

Biz dukandarlardin xitayning qul emgiki we lagérdiki Uyghurlarning chéchidin chach ishlep éksport qiliwatqanliqidin xewiri bar yoqlighini sorighinimizda bolsa “Bilmeymiz” déyishti.

Ilgiri biz lopta yérim pishshiqlap ishlen'gen chach qoshumche buyumlirining sétish zenjirini éniqlash jeryanida, ularning asasen xitaydiki shirketlerde marka chaplinip, gu'angju, chingdaw arqiliq amérika we bashqa jaylargha ewetilidighanliqi ashkarilan'ghanidi.

Dunya kishilik hoquq közitish teshkilatining xitay ishliri mudiri sofié réchardson loptiki chach kesipler baghchisining dawamliq kéngiyiwatqanliqi we amérikaning xitaydin eng chong chach import qiliwatqan dölet bolup kéliwatqanliqigha jiddiy inkas qayturup mundaq dédi: “Bu xewerlerdin shuni kürüwatimizki, bu agahlandurulghan shirketler özining gumanliq ishlepchiqirishini yenimu keng dawam qiliwatidu. Emma ularning mejburiy emgek ishlitiwatqanliqini yoshurush taktikilirinimu östürüwatidu.

Mehsulatni mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirip uni yene bashqa jaygha yötkep qachilash yaki marka chaplash, qul emgiki ishlitiwatqanlarning he xil cheklimilerdin qéchishta omumyüzlük qollinip kelgen taktikiliri. Mushuninggha oxshash ‛‍uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ ni resmiy ijra qilinishqa bir qanche hepte qalghan bir peytte, bu pakitliq xewerlerning ashkarilinishi, mezkur qanunning ijra qilinishining texirsizliki we intayin muhimliqini téximu ispatlaydu.

Bolupmu mezkür qanuni ijra qiliwatqan amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi qatarliq tarmaqlarning Uyghur rayonidin import qilinidighan mehsulatlarning Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish bilen chétishliq ikenlikini ispatlash we tedbir qollinip, amérika bazirigha kirishini chekleshte qandaq taktika we istratégiye qollinishigha baghliq”.

Soféy réchardson yene amérika istémalchilirini amérika bazirini toxtimay igilewatqan xitay chach buyumlirining menbesidin agah bolushqa chaqirip mundaq dédi: “Meyli u chach buyumliri bolsun yaki bashqa mehsulatliri bolsun, biz xitaydin import qiliniwatqan her qandaq maldin qattiq agah bolushimiz kéreklikini hés qildurdi. Bu qulluq emgekni ayaghlashturush yalghuz mejburiy emgekni cheklesh qanunidek tedbirlergila baghliq bolup qalmastin, bu her qandaq istémalchidin bir mes'uliyetni telep qilidu? amérikadiki istémalchilarning mal sétiwalghanda satquchilardin bu mallarning menbesining bixeter ikenlikini ispatlashni telep qilishini ishqa ashurushning asan emeslikini körüp yétiwatimiz. Istémalchilarmu öz mes'uliyitini ada qilmighanda, bu xil mallarni éksport qilish dawamlishidu. Amérikada ijra qilinidighan mejburiy emgekni cheklesh yéngi qanunining dunyaning bashqa jayliri teripidinmu qobul qilinishi we barliq istémalchilar özining hoshyarliqini ashurushi kérek”.

“Istiqballiq sana'et tetqiqat” ornining 2021-yili-6ayda, xitay kesip heptiliki zhurnilida élan qilghan analizida körsitishiche, 2019- we 2020-yili korona yuqumi barghanséri éghirlashqan mezgillerde, tamozhna kontrol qilish bir qeder qattiq bolghanliqi qatarliq seweblerdin chach éksport qattiq zerbige uchrap % 28.5 Töwenligen bolsimu emma 2021-yili oxshash mezgildikidin %58 ashqan. 2021-Yili xitayning chach mehsulatlirining éksport miqdaridiki aldinqi üch rayon amérika, nigériye we biraziliye iken.

Ilgiri ziyaritimizni qobul qilghan méhrigül tursun, gülbahar jélil, zumret dawut qatarliq 10 gha yéqin lagér shahitlirining hemmisi lagérda chachlirining chüshürülgen yaki qisqa késiwétilgenliki heqqide guwahliq bérip, dunya jama'etchilikini, xitayning Uyghur diyarida ishlep dunyagha sétiwatqan chachlirining lagérdikilerning mejburiy élin'ghan chachliri ikenlikidin agahlandurghanidi.

Bu heqte hazir firansiyede turuwatqan gülbahar jélilowa lagérning bikar qilin'ghanliqigha ishenmeydighanliqini, shundaqla tutqunlarning chachliridin hazirmu paydiliniwatqanliqigha ishinidighanliqini bayan qildi. U özi bilen ilgiri lagérda yatqanlarning hazirmu tutqunda ikenlikini yaki qul boluwatqanliqini ilgiri sürdi we xitay hökümitining london Uyghur soti bashlinishtin burun, axbarat élan qilish yighini échip özige qarshi sözletken, ilgiri lagérda bir kamirida yatqan arzugül we buxelchem isimlik ikki qizning chéchining emdila ösüp chiqqan halitining özimu buning ispati bolalaydighanliqini bayan qildi.

Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétarliqigha yötkep kélin'gen ma shingrüy lop nahiyelik chach buyumliri kesipler baghchisida 2022-yili 7-yanwar, mexsus ziyarette bolghanliqi ashkarilan'ghan idi. Közetküchiler bu heqte inkas qayturup ma shingrüyning mexsus lop nahiyesidiki chach buyumliri kesipler baghchisini ziyaret qilishi xelq'araliq metbu'atlarda éytiliwatqandek, ma shingrüyning wezipige qoyulushining xitayning Uyghur diyaridiki “Irqiy qirghinchiliq” siyasitide özgirish bolmaydighanliqidin yene bir qétim emeliy bésharet bergenlikini otturigha qoyghanidi.

Lagér shahitliridin gollandiyediki qelbinur sidiq xanim, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komissari mishél bachélét kéler hepte Uyghur diyarini ziyaret qilghanda, Uyghurlar qul qiliniwatqan loptiki chach karxanilirini ziyaret qilishi zörürlükini tekitlep, xitayning Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün keskin tedbir élishqa we mes'uliyitini ada qilishqa chaqiriq qildi.

Chach bazirining yer sharilishishigha egiship, xitay chach mehsulatliri, chach sana'itige, yéngi tereqqiyat supisi teyyalawatqanliqi melum. Xitayning chach yermenkisi torigha qarighanda, xitay 2022-yili 3-séntebirdin 5-sintebirgiche, gu'angju shehiride 13-nöwetlik tereqqiyat yermenkisi chach körgezmisi échishqa teyyarliq körüwatqan bolup, dunyagha chachqa munasiwetlik mehsulat we téxnikilarni xitayning chach sana'iti markilirini namayan qilmaqchi iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet