"Xitay kompartiyesining 21-esirdiki qulluq tüzümi" témisida muhakime yighini échildi

Muxbirimiz eziz
2020-04-10
Élxet
Pikir
Share
Print
"Xitay kompartiyesining 21-esirdiki qulluq tüzümi" témisida muhakime yighinigha chaqiriq qilin'ghan uqturushtin süretke élin'ghan. 2020-Yili 9-aprél.
"Xitay kompartiyesining 21-esirdiki qulluq tüzümi" témisida muhakime yighinigha chaqiriq qilin'ghan uqturushtin süretke élin'ghan. 2020-Yili 9-aprél.
victimsofcommunism.org

Uyghur diyaridiki zor kölemlik siyasiy basturush xelq'aradiki zor témilardin biri bolup qalghandin kéyin, xitay hökümiti oxshimighan sorunlarda "Qayta terbiyelesh merkizidiki kursantlarning hemmisi jem'iyet qoynigha qaytip keldi" dégenni teshwiq qilishqa bashlighanidi. Emma yéqindin buyan atalmish "Jem'iyet qoynigha qaytip kelgen" lagér tutqunlirining emeliyette xitay ölkiliridiki zawutlargha erzan emgek küchi bolup sétiliwatqanliqi heqqide köpligen ispatlar melum boldi. 9-Aprél küni washin'gton shehiridiki kommunizm qurbanliri xatire fondi uyushturghan "Xitay kompartiyesining 21-‍esirdiki qulluq tüzümi" témisidiki tor muhakimiside Uyghurlar diyaridiki lagérlar mesilisi bilen hazirqi "Zamaniwi qullar emgiki" dep teswirliniwatqan mejburiy emgekning munasiwiti nuqtiliq muhakime qilindi.

Bu qétimliq muhakimide yéqinqi yillardin buyan Uyghurlar diyaridiki lagérlar mesilisi boyiche xelq'aradiki eng nopuzluq alimlardin bolup qalghan gérmaniyelik mutexessis, kommunizm qurbanliri xatire fondining xadimi doktor adryan zénz yighin ehlige Uyghurlarning ötmüshi hemde ularning xitay hakimiyiti zorluq bilen ishghal qiliwalghandin kéyinki ehwali toghrisida qisqiche chüshenche berdi.

Adryan zénzning pikriche xitay hökümiti Uyghurlargha nisbeten uzaqni közligen bir yürüsh taqabil turush pilanlirini tüzüp qoyghan bolup, 2014-yilliridin bashlan'ghan zor tutqun we milyonlighan kishining lagérlargha qamilishi del mushuning emeliyettiki inkasi iken. Shunga bu hadisini ushtumtut otturigha chiqip qalghan hemde chén chüen'go bilen baghlinishliq bolghan yégane hadise, dep qarash emeliyetke uyghun emes iken. Buningda xitaylar aldi bilen saqchilar döliti berpa qilip chiqqan, andin mushundaq zor méxanizmining himayiside milyonlighan Uyghurni lagérlargha qamap chiqqan hemde ularni "Öginish" ke teshkilligen. Emma toluq qorallan'ghan herbiy we saqchilarning nazariti, közitish munari, tikenlik sim tosuqlar alliqachan bu jaylarning mektep emeslikini yéterlik derijide ispatlap bolghan. Buning bilen hemmila sahening tenqidliri birining arqidin biri otturigha chiqqan. Mana mushundaq bir ré'alliqqa duch kelgen xitay hökümiti bolsa bu uzun mezgillik pilanning yéngi basquchini "Somkidin chiqarghan" hemde yéterlik ménge yuyushning sinaqliridin ötken "Oqughuchilarning öylirige qaytqanliqi" ni jakarlighan. U özining bu halni rast, dep qaraydighanliqini éytti.

Emma adryan zénzning bu ehwalni rast bolushi mumkin, dep qarishidiki eng muhim seweb lagér tutqunlirining öylirige qaytip, uruq-tughqanliri bilen jem bolushi emes, eksiche ularning téxiche ghayib halette is-busi chiqirilmay turup xitay ölkiliridiki zawutlargha yötkilishi iken. Emma buningliq bilen lagérlarning ilgiriki Uyghurlarni qamash roli héchqanche ajizliship qalghini yoq, eksiche téximu zor sandiki kishiler ashu xil sinaqtin ötken ménge yuyushni kütüp turmaqtiken. Chünki lagérlarning izchil kéngiyiwatqanliqi buninggha delil bolalaydiken. Yene kélip bir qisim zawutlarning lagérlargha chaplap dégüdek sélinishi buninggha téximu zor asanchiliq yaratmaqta iken. Yéqinqi yillardin buyan xitay hökümitining teshwiqatlirida pat-patla közge chéliqidighan "Namratliqni tügitish" heqqidiki chuqanlargha jör bolghan halda xitay xojayinlarning bashqurushidiki zawutlargha ishchiliqqa méngiwatqan Uyghurlarning köp qismi del mushu xil kishiler iken. Bu xil "Tereqqiyatqa yéteklesh" namidiki ahale yötkesh emeliyette kontrolluq sewiyesining yenimu bir baldaq yüksilishi iken.

Nöwette Uyghurlar zor sanda ishqa orunlashturuluwatqan yénik sana'et sahesi emeliyette héchqanche maharet telep qilmaydighan töwen sewiyelik ishlepchiqirish bolup, toqumichiliq, kiyim-kéchek tikish, oyunchuq yasash, öy jabduqliri ishlesh dégenlerge merkezleshken. Xitayning "Bir belwagh bir yol qurulushi" ijra boluwatqan mezgillerde buninggha masliship bu xildiki zawutlar Uyghur diyarida köplep qurulghan. Buning bilen 2021-yiligha barghanda "Bir milyon Uyghurni namratliqtin qutuldurup ishqa orunlashturush" dégendek sho'arlar qayta-qayta otturigha chiqishqa bashlighan. Buningda tarim wadisi eng asasliq nishan boluwatqan bolup, bu xil "Namratliqtin qutuldurush" dolqunida a'ililerning judaliqi téximu omumlashqan. Ata-aniliri zawutlargha ishqa chüshken balilarning ular bilen bolghan ariliqi téximu yiraqlashqan.

Doktor adryan zénzning bildürüshiche, nöwette xitay hökümiti mejburiy emgekni omumlashturushta asasliqi üch xil shekilni qolliniwatqan bolup, birinchi xil usulda "Xeterlik" bolghanliqi üchün lagérlargha élip kétilgen ashu kishiler, bolupmu kéyinki qedemde bu jaylardiki herbiy meshiq tüsini alghan "Siyasiy chéniqish" tin ötken tutqunlardin "Layaqetlik" bolghanliri udulla ashu xil zawutlargha ewetilmektiken. Buning bilen ularni bashqurush wezipisi ashu zawutlargha ötküzüp bérilidiken. Qaraqash höjjetliride ipadilen'gen ehwal del mushuning inkasi iken؛ ikkinchisi, yézilardiki déhqan yashlarni Uyghurlar diyarining özide hemde xitay ölkiliride tolimu töwen sewiyediki "Maharet igilesh" tin ötküzüpla zawutlargha mangdurush iken. Bu xil usul herqachan "Déhqanlarni qalaqliqtin qutuldurup, zamaniwiliqqa yüzlendürüsh" dégen namda otturigha chiqidighan bolup, Uyghurlarni esebiy we zamanning keynide qalghan diniy asarettin xalas qiliwatqanliqi alahide tekitlen'gen. Téximu muhimi xitay hökümiti mushu arqiliq özlirining "Nijatkar" ikenlikini, Uyghurlarni "Terbiyelesh" we emgek arqiliq ularni "Azadliq" qa érishtürüwatqanliqini yene bir qétim namayan qilmaqta iken؛ üchinchisi bolsa nuqtiliq halda yézilardin déhqan qizlirini a'ilisidin ayrip sheherlerdiki zawutlargha élip kétish iken. Mushu üch xil usulda toplan'ghan Uyghurlar ishlewatqan zawutlarda del ghayet zor sandiki yénik sana'et buyumliri hemde toqumichiliq mehsulatliri ishlenmekte iken. Bu xil "Terbiye" we "Emgek" mujessemleshken méxanizm del hazirqi "Zamaniwi qullar emgiki" modélini hasil qilghan, shundaqla mutleq kontrolluqni heqiqiy yosunda ishqa ashuridighan mukemmel bashqurush endizisi bolup qalghan.

Adryan zénzning pikriche, zawutlargha ishchiliqqa yötkelgen hemde oxshash shekilde kontrolluqtin xalas bolalmighan bu Uyghurlar nöwette xewerlerde éytiliwatqandek xitay kompartiyesige hemde xitay hökümitige "Özlirige mislisiz ewzel turmush we xizmet shara'iti yaritip bergenliki üchün minnetdarliq bildürüsh" ni dawam qilmaqtiken. Téximu muhimi Uyghurlarning iradisige pütünley xilap halda dawam qiliwatqan bu xil mejburiy emgek shekli xitay hökümitining teshwiqatlirida "Namratliqqa qarshi urush" dégen namda dawam qiliwatqan bolup, bu "Urush" ta Uyghurlarning adaqqi qarshiliq rohi yanjip tashlanmaqtiken.

Yighin axirida adryan zénz tor arqiliq tapshurulghan so'allargha jawab bérip, nöwettiki mejburiy emgekning xitay hökümiti yillardin buyan ijra qiliwatqan Uyghurlarni assimilyatsiye qilish we mutleq kontrolluq astigha élishtek zor pilanning bir basquchi ikenlikini, lagérlar mesilisining del mushu xildiki mejburiy emgekning wujudqa chiqishidiki eng muhim basquch bolghanliqi qatarliq mesililerni bashqa nuqtilardinmu chüshendürüp berdi.

Toluq bet