Sadiqjan yunusof: izbasarlarni “Qutadghu bilig” rohi bilen terbiyelesh üchün japaliq ishleshke razimen

Istanbuldin ixtiyariy muxbirimiz arslan teyyarlidi
2024.03.19
Sadiqjan-yunusof Qazaqistanda yashawatqan Uyghur tetqiqatchi sadiqjan yunusof ependi Uyghur akadémiyesi tor söhbitide sözlimekte. 2024-Yili mart.
RFA/Arslan

Qazaqistanliq Uyghurlar özlirining ana wetini Uyghur élide neshr qilin'ghan Uyghur xelqining tili, tarixi, medeniyiti, sen'iti we edebiyatigha a'it kitablarni qazaqistanda yashawatqan ereb yéziqini oquyalmaydighan Uyghurlar bilen yüz körüshtürüsh üchün u yerde qolliniliwatqan kiril yéziqida qayta neshr qilish we xelq arisida tarqitish ishlirigha chong ehmiyet bérip kelmekte. Ene shu xizmet sahesidiki wekillik erbab sadiqjan yunusof ependidur.

Uyghur alimi yüsüp xas hajip teripidin buningdin 1000 yil ilgiri yézilghan “Qutadghu bilik” namliq dunyagha meshhur nadir eser Uyghur tetqiqatchiliri we alimliri teripidin Uyghur tilida teyyarlinip neshr qilin'ghandin kéyin qazaqistandimu “Qutadghu bilik” ning nesriy yeshmisi qazaqistanda yashawatqan Uyghur tetqiqatchi sadiqjan yunusof ependi teripidin kiril yéziqida neshrge teyyarlinip 2019-yili neshr qilin'ghanidi. Sadiqjan yunusof ependi özining “Qutadghu bilig” we bashqa eserlerni kiril yéziqidiki Uyghur tilida qayta neshrge teyyarlap chiqirish jeryani heqqide Uyghur akadémiyesi wexpisining re'isi doktor meghpiret kamal xanimning riyasetchilikide élip bériliwatqan akadémiye tor söhbitide 18-mart küni bildürdi. Sadiqjan ependi özining bu eser we bashqa eserlerni japaliq emgekliri arqiliq kiril yéziqida teyyarlap neshr qildurushidiki meqsitining yash izbasarlarni “Qutadghu bilik” rohi bilen terbiyelesh ikenlikini bildürdi.

Uyghur akadémiyesi wexpisining re'isi doktor meghpiret kamal xanim Uyghur akadémiyesi tor söhbitide sözlimekte. 2024-Yili mart.
Uyghur akadémiyesi wexpisining re'isi doktor meghpiret kamal xanim Uyghur akadémiyesi tor söhbitide sözlimekte. 2024-Yili mart.
RFA/Arslan

Sadiqjan yunusof ependi qazaqistanning almuta shehirining dostluq mehelliside yashawatqan bolup, bu söhbetke u we uning qizi doktor munewwer yunusowa birge qatnashti.

Sadiqjan yunusof ependining bildürüshiche, u 1980-yillarning axirlirida Uyghur diyarigha bérip we uningdin kéyinmu 300 parchidin artuq Uyghurlargha a'it tarix, edebiyat-sen'et, medeniyet, örp-adetlerni öz ichige alghan mezmunlardiki kitablarni qazaqistan'gha keltürüp, ularning bir qismini kiril yéziqida neshrge teyyarlighan. 20 Nechche yillardin buyan u izchil bu ishni dawamlashturghan bolup, u: “Qur'an kerim”, “Türkiy tillar diwani”, “Qutadghu bilig” ning nezmiy yeshmisi, “Uyghur on ikki muqami we Uyghur xelq naxshiliri”, “Tarixi eminiye”, “Tarixiy hemidi” , “Din we hayat. Ikki ming so'algha jawab”, qatarliq 30 din artuq eserni kiril yéziqida neshr qildurghan.

Tor söhbitide riyasetchi doktor meghpiret kamalning so'allirigha jawab bergen tetqiqatchi sadiqjan yunusof ependi, “Qutadghu bilig” ning kiril yéziqida teyyarlinishi we bu eserning ehmiyiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “ ‛qutadghu bilig‚ ning nezmi yeshmisi 2019-yili kiril yéziqida 1000 nusxa neshr qilindi, ‛qutadghu bilig‚ ning esli mezmuni, bext-sa'adetke érishtürgüchi bilim dégen menide bolup, Uyghur xelqining 11-esirde ötken ulugh mutepekkur sha'iri yüsüp xas hajip teripidin yézilghan kitab. Bu eser xelqimizning medeniyet xezinisidiki bibaha göherlerdin biri we xelqimizning iptixari hésablinidu, shundaqla bu eser özining ilmiy we bedi'iy qimmiti bilen jahan medeniyet saheside insaniyet tepekkurining ésil durdaniliridin biri bolup, meshhur eserler qatarida uzun zamandin buyan pexirlik orun tutup kelmekte” .

Qazaqistanda yashawatqan Uyghur tetqiqatchi sadiqjan yunusof ependining qizi doktor munewwer yunusowa xanim Uyghur akadémiyesi tor söhbitide sözlimekte. 2024-Yili mart.
Qazaqistanda yashawatqan Uyghur tetqiqatchi sadiqjan yunusof ependining qizi doktor munewwer yunusowa xanim Uyghur akadémiyesi tor söhbitide sözlimekte. 2024-Yili mart.
RFA/Arslan

Sadiqjan yunusof “Qutadghu bilig” tiki bir qisim mezmunlar toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Qutadghu bilik kishilerge öz hayatini adilliq bilen qandaq ötküzüshni, dölet rehberlirige memliketni qandaq bashqurushni, ijtima'iy turmushta bolidighan her türlük tosalghularni qandaq yéngishni, hemme kishi ittipaq ötüp xatirjem yashashni, bilim igilep weten, millet üchün jan pidaliq bilen xizmet qilishni tewsiye qilidu, démek ‛qutadghu bilik‚ esiri shuning üchün hazir pütün dunya yüzidiki eng dangliq eserlerdin biri hésablinidu. Men mushu kitabni teyyarlash arqiliq özümni nahayiti japa tartsammu, qanchilik ejir singdürsemmu héch qandaq éghirchiliq hés qilmidim, buni özümning millitimge, izbasarlirimgha qaldurup ketkenlikim, ularni shu rohta terbiyeligenlikim üchün özümni nahayiti bextlik hésablaymen” .

Pirogramma riyasetchisi doktor meghpiret xanim, “Qutadghu bilig” te adaletning hemmidin üstün orun'gha qoyulghanliqini tekitlep mundaq dédi: “Bu eserning yene bir qimmetlik teripi, dölet bashqurush qandaq bolush kérek dégen témini chöridigen asasta shu dewrige nisbeten xelqning asas we merkez qilin'ghanliqidur” .

Qazaqistanda tonulghan Uyghur alimesi, “Qutadghu bilig” ning kiril yéziqidiki neshrining tehrirlik wezipisini ötigen doktor munewwer yunusuwa xanim, qazaqistanda hazir “Qutadghu bilig” we “Türkiy tillar diwani” toghrisida tetqiqat élip bériwatqan kishilerning xéli köp sanni teshkil qilidighanliqini, bu témilar boyiche magistirliq we doktorluq unwanliri üchün dissértatsiyeler yéziliwatqanliqini bildürdi.

Sadiqjan yunusofning bildürüshiche, u Uyghur diyarining ili wilayitige qarashliq süydüng nahiyeside 1938-yili sen'etkar, hünerwen a'iliside dunyagha kelgen bolup, 1953-yili süydüng toluqsiz ottura mektipini tamamlighandin kéyin, 1955-yilghiche ghuljada exmetjan qasimi namidiki bilim yurtida oqughan. U 1956-yilidin 1962-yilighiche süydüng shehiridiki baj ishliri idariside boghaltir bolup ishligen. 1962-Yili qazaqistan'gha köchüp chiqip, yarkent shehiride boghaltirliq kespi bilen shughullinip dem élishqa chiqqan. 1980-Yillardin bashlap, Uyghur edebiyati, “Qutadghu bilig” qatarliq eserler üstide tetqiqat qilish bilen birge Uyghur élide neshr qilin'ghan muhim kitablarni qazaqistan, özbékistan we qirghizistanlardiki Uyghurlar qollinidighan kiril yéziqigha köchürüp, neshrge teyyarlash ishliri élip barghan. U hazirmu yéshining chongiyip qalghanliqigha qarimay, bu xizmetlirini dawamlashturmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.