Baydén hökümiti Uyghur élida ishlepchiqirilghan quyash énirgiye matériyallirini cheklesh qararigha kelgen

Muxbirimiz erkin
2021-06-23
Share
Uyghur diyaridiki quyash énérgiyesige yoshurun'ghan mejburiy emgek Chong tiptiki quyash énérgiye bataréyesining körünüshi. 2013-Yili 8-may, qumul. Yawropa ittipaqi 47% tamozhna béji bilen xitaydin import qilish teklipi bergen.
AFP

Baydén hökümiti Uyghur élida ishlepchirilghan quyash énirgiyesi taxtisining köp krstalliq krimnéyni ‍öz ichige alghan halqiliq xam matéryalllirini amérikagha import qilishni cheklesh qararigha kélip qalghan. Analizchilarning ‍igiri sürüshiche, quyash énirgiye taxtisi "Shinjang da'iriliri" ning paxtidin qalsila eng muhim iqtisadiy menbelirining biri bolup, baydén hökümitining qarari sabiq tramp hökümitining Uyghur élida ishlepchirilghan paxta, pemidur we bashqa mehsulatlarni cheklishidin kéyinki tesiri chong muhim qararlarning biri bolidiken.

"Politiko", yene "Siyasat" zhornilining ashkarlishiche, aqsaray we amérika quyash énirgiyesi sahesidiki baydén hökümitining mezkur pilanidin xewerdar 4 kishi prézidént baydénning köp kristalliq krimnéyni öz ‍ichige alghan quyash énirgiye taxtisi matériyallirini chekleshni oylishiwatanliqini bildürgen. Xitay dunyadiki eng chong quyash énirgiye taxtisi ishlepchiqarghuchi dölet bolup, dunyadiki quyash énirgiye taxtisining 50 pirsentini digüdek xitay ishlepchiqiridiken.

Melum bolushiche, köp kristalliq krimnéy quyash énirgiye taxtisining eng halqiliq xam eshyasi bolup, xitayda ishlepchirilghan köp kristalliq krimnéy omumi mehsulatining 90 pirsenti dégüdek Uyghur élida ishlepchiqirilidiken. Gérmaniye'idiki "Brénryutér tetqiqet orni" namliq xelq'ara quyash énirgiye taxtisi baziri analiz merkizining dériktori johannés brénryutér, xitayning quyash énirgiye taxtisi ishlepchiqirishida mejburiy emgekke chétishliq bir qanche mesile mewjut ‍iken.

Johannés brénryutér 22-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq didi: "Quyash énirgiye taxtisi ishleydighan köp kiristalliq krimnéyning xam maddisi krimnéy métali. Dunyadiki eng chong krimnéy métali ishlepchiqiridighan 'xoshin krimnéy shirkiti' shinjanggha jaylashqan. Dunyadiki 8 chong köp kristalliq krimnéy zawutining hemmisi 'xoshin krimnéy shirkiti' ning xéridari. Bu chong mesile bolsimu, biraq diqqet qozghimay keldi. Burun bashqa döletlerdiki köp kristalliq krimnéy zawutlirimu 'xoshin krimnéy shirkiti' ning xéridari idi. Biraq hazirmu shundaqmu, buni bilmeymen."

Johannés brénryutérning éytishiche, xitayning Uyghur ilidiki "Xoshin krimnéy shérkiti" ni öz ichige alghan köp kristalliq krimnéy zawutlirining köpi mejburi emgekke chétishliq ‍iken.

Johannés brénryutér yene mundaq dédi: "Xéshing shirkitining shinjangdiki bir zawutining keng kölemlik mejburiy emgekni ishlitidighanliqi éniq, bu 1-mesile. Köp kristalliq krimnéy ishlepchiqirish zenjiridiki 2-mesile bolsa ularning shinjangda 4 krimnéy zawuti bar bolup, ularning az dégende qalghan üchimu mejburiy emgekke chétishliq. Bu 4 zawut 2020-yili dunya köp kristalliq krimnéy omumi mehsulatining 45 pirsentini ishlepchiqarghan."

Baydén hökümiti amérika dölet mejilisi we kishilik hoquq teshkilatlirining Uyghur élida ishlpchirilghan köp kristanlliq krimnéy mehsulatning amérika bazirigha kirishni cheklesh toghrisida qattiq bésimigha uchrawatqan mezglde bu qarargha kelgen. Yéqinda amérika awam palatasining 24 neper ezasi amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisining bashliqigha mektup yézip, amérikaning alaqidar qanunigha asasen Uyghur élida ishlepchiqirilghan köp kristalliq krimnéy mehsulatini tutup qélishni telep qilghan.

Mektupta xitayning shinjangdiki "Köp kristalliq krimnéy ishlepchiqirishida mejburi emgekni ishletkenlikige a'it yéterlik deliller barliqi", uning amérika "1930-Yili chiqarghan tamozhna qanunining 307-maddisiki belgilimilerdin halqip ketkenliki" tekitlen'gen. Mektupta yene "Tamozhna we chégra qoghdash idarisi derhal qanunlirimizni ishlitip, mejburiy emgek we qul emgiki mehsulatlirining dölitimizge kirishini cheklishi kérek," déyilgen.

Buning aldida prézidént baydénning kélimat ishliri alahide wekili jon keriy amérika awam palatasida guwahliq bérip, quyash énirgiye taxtilirining Uyghur mejburi emgikide ishlepchiqirilidighanliqini étirap qilghan. U awam palata ezasi mikkolning bu heqtiki su'aligha jawap bérip: "Buning heqiqeten bir mesile ‍ikenliki, shinjang ölkisi bir qisim quyash énirgiye taxtilirini ishlepchiqiripla qalmay, bularning bir qismining Uyghur mejburiy emgikide ishlepchiqirilghanliqigha ishinidighanliqi" bildürgen.

Jon keriy yene "Baydén hökümitining buninggha qarita nishanliq jazalash tedbiri yürgüzüsh-yürgüzmeslik mesilisini muzakire qiliwatqanliqi" ni éytqan idi.

"Siyaset" zhornilining xewiri derhal kishilik hoquq teshkilatlirining qarshi ‍élishigha érishken. Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tashqiy ishlar diréktori lu'isa gréwning éytishiche, quyash énirgiye taxtisigha alaqidar siyaset alahide muhim qarar ‍iken.

U 22-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq didi: "Bu pewqul'adde muhim siyasi qarar. Biz buninggha a'it küchlük deliller shundaqla intayin küchlük höjjetlerning barliqini bilimiz. Quyash énirgiye sana'éitining Uyghur mejburiy emgikige zich arilishipla qalmay, xitay hökümitining Uyghur rayonidiki qabahetlik basturush siyasetlirigimu arlashqanliqi melum."

Lu'isa gréwning qeyt qilishiche, "Shinjang da'iriliri" kishilik hoquqni depsende qilish bedilige ‍adaletsiz soda riqabiti yaratqan bolup, bu ehwlda bashqa döletler uning bilen normal soda alaqisi qilmasliqi kérek ‍iken.

Lu'isa gréw yene mundaq dédi: "Shinjang da'irilirining iqtisadiy pilani éghir derijide mejburiy emgekke tayan'ghan. Kishilerni ularning raziliqisiz emgekke sélish mutleq rewishte adaletsiz soda riqabiti bolup, shuning üchün amérika, kanada, en'giliye, yawropa we awstraliyening bu toghrisida qanuni bar. Uningda buning adaletsiz soda riqabiti ‍ikenliki étirap qilin'ghan. Shinjang hökümitining iqtisadiy tereqqiyatta kishilik hoquq depsendichilikige tayinishi xata. Pütün dunya bu ehwalda uning bilen normal soda alaqisi qilmasliqi kérek."

Mutexesisslerning éytishiche, xitayning Uyghur élidiki köp kristalliq krimnéy mehsulatlirini chekleshte duch kéliwtqan yene bir qiyinchiliq bar bolup, u bolsimu buning quyash énirgiye bazarigha körsitidighan tesiri iken. Gérmaniyelik bazar analizchisi johannés brénriyutér, Uyghur élining sirtidiki quyash énirgiye taxtisi ishlepchiqirish karxanilirining asasen hemmisi Uyghur élining köp kristalliq kriméy mehsulatini ishlitidighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "3-Bir mesile quyash énirgiye taxtisi ‍ishlepchiqarghuchilar asasen xitaygha merkezleshken. Quyash énirgiye taxtisi ishlepchiqarghuchi shirketler köp kristalliq krimnéy qétishmisini éritishte oxshimighan teminat zenjirlirining mehsulatlirini ishlitidu. Bu zenjirdiki mehsulat bolsa shinjangda ishlepchiqirilidu. Quyash énirgiyesi taxtilirining asasen hemmisige melum shekilde shinjangda ishlepchiqirilghan köp kristalliq kriminéy qoshulghan. Chünki bu bashqa matériyallar bilen arliship ketken. Mana teminat zenjiridiki 3-bir mesile."

Mutexesisslerning bildürüshiche, Uyghur élining erzan bahaliq kömür éliktir énirgiyesi dunyadiki köp kristalliq krimnéy ‍ishlepchiqirishining bu rayon'gha merkezliship qélishidiki muhim seweblerning biri ‍iken. Xitay hökümiti 2009-yildin kéyin "Gherbning tokini sherqqe yötkesh" qurulushi élip bérip, Uyghur élida nurghun kömür éliktir ‍stansisilirini qurghan.

Buning bilen xitayning 2017-yilidiki chong tutquni bashlinishning ‍aldida Uyghurlar rayoni dunyadiki élktir énirgiyesi eng erzan rayon'gha aylinip, quyash énirgiye taxtisi karxanilirini öz ‍öz ichige alghan nurghun zawut-karxanilar bu rayon'gha köchüp chiqqan.

"Siyaset" zhornilining xewiride éytilishiche, baydén hökümiti buningda amérika tamozhna da'irilirining tutup qélish-qoyup bérish méxanizimini ishlitidiken. Mezkur méxanizimda amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisigha mejburiy emgekte ishlepchiqirilghan gumanliq mehsulatlarni amérika portlirida tutup qélish hoquqi bérilgen.

Baydén hökümitining qararidin xewerdar bezi erbablar mezkur chekleshning rayondiki konkirét zawut we karxanilargha qarita nishanliq élip bérilishi mumkinlikini éytqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet