Rahile kamal: “Xitayning Uyghur edebiyat-sen'itige qaratqan qizil teshwiqatliri Uyghurlarning milliy rohini hergizmu yoqitalmaydu”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.02.09
balilarni-xitaylashturush-niye-nahiyesi-1.jpg Amérikadiki siyasiy közetchi ilshat hesen ependi X te hembehirligen, yéngi yil harpisida “Dowyin” da tarqitilghan widéyoda xoten wilayiti niye nahiyisi rukiya yézisining merkez yeslisidiki Uyghur balilirining xitayning en'eniwi kiyim-kécheklirini kiygen halette xitayche ussul oynap, dumbaq chéliwatqan körünüshi. 2023-Yili 31-dékabir, niye nahiyisi.
X/Ilshat H. Kokbore

Melumki, 2016-yilining ikkinchi yérimidin bashlap, xitay da'iriliri Uyghur milliy idé'ologiyesi we pikir éqimining awan'gartliridin bolghan edebiyat-sen'et sahesidiki serxillarni, bolupmu Uyghur yazghuchi-sha'irlirini keng kölemde tutqun qilip, Uyghur edebiyatini pütünley weyran qilish girdabigha yüzlendürgen idi.

Xitay hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan keng kölemlik medeniyet qirghinchiliqining sür'iti qedemmu-qedem tézlishiwatqan mushundaq bir peytte, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingruy edebiyat-sen'et sahesidikilerni “Jungxu'a millitining ulugh güllinishining shinjang babini yézish” üchün töhpe qoshushqa chaqirghan. Xitay bashqurushidiki “Shinxu'a” torining 30-yanwardiki xewiride éytilishiche, ma shingruy 1-ayning 29-küni Uyghur aptonom rayonluq siyasiy kéngesh 13-nöwetlik komitéti 2-yighinining edebiyat-sen'et we axbarat-neshriyat sahesi birleshme guruppisining muzakirisige qatnashqanda, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini mustehkemleshtin ibaret asasiy liniyeni közlep, xitayche zamaniwilashturushning shinjang emeliyitini yaritish kérek” dégen.

Derweqe, xitay da'irilirining yéqindin buyan Uyghur rayonidiki edebiyat-sen'et sahesige qaratqan yuqiri bésimliq siyasiy chaqiriqliri, shübhisizki, chet ellerdiki Uyghur medeniyiti hem edebiyati sahesidiki mutexessislerning diqqitini qozghimaqta. Londonda yashawatqan Uyghur ziyaliysi, sha'ir eziz eysa elkün radiyomizning ziyaritini qobul qilip, öz qarashlirini anglarmenler bilen ortaqlashti. U, yéqinqi yillardin buyan xitay hökümitining atalmish “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” namidiki teshwiqatini Uyghur rayonining edebiyat-sen'et saheside tedrijiy kéngeytiwatqanliqini tekitlidi. Eziz eysa elkün yene ma shingruyning bu qétimliq chaqiriqining xitay hökümitining bundin kéyinmu Uyghur rayonida medeniyet qirghinchiliqini dawamlashturup, Uyghur edebiyat-sen'itini yoqitish we uni xitaychilashturushni kücheytidighanliqining béshariti ikenlikini ilgiri sürdi.

Xitayning “Shinxu'a” tori tarqatqan xewerde yene, ma shingruy xitay re'isi shi jinpingning “Shinjangni idare qilish” istratégiyesini qet'iy yolgha qoyushta “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush” tin bu xizmetning ebediy eminlikke munasiwetlik négizlik, ulluq we uzaq mezgillik yönilish ikenlikini tilgha alghan.

Melumki, xitayning 2016-yilining ikkinchi yérimidin bashlan'ghan zor tutqunida Uyghur xelqining meniwi dunyasini yéteklep kelgen edebiyat-sen'et sahesidiki awan'gart shexslerning mutleq köp qismi tutqun qilinip, türmilerge we jaza lagérlirigha qamaldi. Buning bilen Uyghur edebiyat-sen'et sahesidila emes, belki pütkül Uyghur millitining meniwi dunyasida tolduruwalghusiz boshluq shekillendi.

Shiwétsiyediki Uyghur ziyaliysi, dunya Uyghur yazghuchilar uyushmisining mu'awin re'isi, sha'ire rahile kamal xanim bu heqte pikir bayan qildi. U, nöwette Uyghur rayonida yürgüziliwatqan edebiyat-sen'et we axbarat-neshriyat sahesidiki xtaychilashturush shamili we türlük qizil teshwiqatlarning yash bir ewlad Uyghurlarning milliy kimlikini suslashturup, idiye jehettin ularning kallisini yuyushni we xitay idé'ologiyesi bilen programmilashni meqset qilghanliqini ilgiri sürdi.

Igilishimizche, Uyghur rayonidiki eng chong neshriyat bolghan shinjang xelq bash neshriyati 2017-yilidin buyan Uyghur medeniyiti we edebiyatigha da'ir birer parchimu kitab neshr qilmighanliqi melum. Xitayning yéqinda ashkara qilghan uchurlirigha qarighanda, xitay hökümiti Uyghur rayonida yerlik milletlerning edebiyat-sen'itining normal tereqqiy qiliwatqanliqini körsitish üchün, mongghullarning “Jangghir” dastani bilen nadam bayrimini, qirghizlarning “Manas” dastanini, qazaqlarning “Aqin” lirini we bashqa kichik milletlerning eselirini körgezme qilip körsetken bolsimu, emma Uyghur rayonining asasliq yerlik ahalisi bolghan Uyghurlarning héchqandaq bir medeniyet mirasi yaki edebiyat-sen'et eserlirini tilgha élipmu qoymighan. Sha'iri rahile kamal xanim 2017-yilidin buyan éghir paji'e we tiragidiyege uchrawatqan Uyghur medeniyiti, edebiyet-sen'iti, metbu'at we neshriyatchiliqi heqqide toxtilip, özining bu jehettiki endishilirini bildürdi. U, nöwette xitay hökümiti teripidin neshir qilishqa ruxset bérilgen intayin az sandiki Uyghurche edebiy zhurnallarning pütünley xitayning qizil mezmundiki siyasiy teshwiqatliri bilen tolghanliqini, uningda heqiqiy edebiyatqa xas puraqlarning pütünley ghayib bolghanliqini tekitlep ötti.

Ma shingruy bu qétimliq siyasiy-kéngesh yighinining edebiyat-sen'etchililer guruppisida qilghan sözide, “Xitayche zamaniwilashturushning shinjang emeliyitini berpa qilish” ta “Qattiq emeliy küch” ni tirek qilishqa, “Yumshaq emeliy küch” ni omumlashturushqa éhtiyajliq ikenlikini tekitligen. Shuning bilen birge u yene edebiyat-sen'et saheside tashqiy teshwiqat xizmitini kücheytip, köp xil yol we köp xil shekil arqiliq yéngi dewrdiki “Shinjang hékayisini yaxshi sözlesh” ni telep qilghan.

Eziz eysa elkün ependi xitay hökümitining Uyghur edebiyat-sen'itige, jümlidin Uyghur yazghuchilirigha qaratqan misli körülmigen bu basturushining emeliyette 2000-yillarning bashliridin bashlapla künsayin kücheygenlikini bildürdi u yene özining Uyghur edebiyat-sen'iti we axbarat-neshriyatchiliqining kelgüsi istiqbali heqqidiki endishilirinimu otturigha qoyup ötti.

Rahile kamal xanim axirida, gerche xitay hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan keng kölemlik medeniyet qirghinchiliqining netijiside Uyghur edebiyat-sen'iti nöwette qarangghuluq ichide turuwatqan bolsimu, emma nechche ming yillardin buyan hayatiy küchini esla yoqatmighan Uyghur edebiyat-sen'itining haman bir küni qayta güllinishke érishidighanliqini؛ Uyghur milliy rohi we milliy tepekkurining uchqunliri öchmeydiken, Uyghurlarning bedi'iy ijadiyet méwilirining haman bix sürüp chiqidighanliqigha bolghan ishenchini tekitlep ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.