Уйғурларниң бүгүнки вәзийити рус тиллиқ мәтбуатларда кәң орун алмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-12-24
Share
lager-yighin-meydani.jpg Тәрбийәләш лагеридикиләргә түрмидики мәһбусларға охшаш кийим кийдүрүлгән болуп, йиғин ечиватқан көрүнүш.
Social Media

Мәлумки, америка дөләт мәҗлисидә "уйғур кишилик һоқуқ қанун" лайиһәсиниң мақуллуқтин өтүши һәмдә явропа иттипақиниң әң алий кишилик һоқуқ мукапати "сахароф әркинлик мукапати" ниң һазир хитай түрмисидә йетиватқан уйғур өктичи зиялийси илһам тохтиға тапшурулуш вәқәсидин буян, хәлқара мәтбуатларда уйғур елиниң бүгүнки ечинишлиқ вәзийитигә кәң орун берилмәктә. Шу җүмлидин рус тиллиқ мәтбуатлардиму уйғур мәсилисигә аит мақалиләрниң елан қилиниши давам қилмақта.

Мәзкур мәтбуатларда оттуриға чиқиватқан асасий мәсилиләрниң бири ислам әллириниң уйғур мәсилисидә тутқан мәвқәси болмақта.

"ислам хәвәрлири" агентлиқи елан қилған "маһатир муһәммәд уйғур мәсилисидә тәвәккүл қилди" намлиқ мақалида малайсияниң баш министири маһатир муһәммәдниң малайсияда ислам дуняси лидерлириниң нөвәттики учришишини өткүзүш тәшәббусини оттуриға қойғанлиқи, бу учришишта һәр хил әлләрдики мусулманлар әһвалиниң муһакимә қилинидиғанлиқи ейтилған. Униңда йәнә ахирқи вақитларда хәлқараниң диққитини тартиватқан уйғур мәсилисиниңму қарилидиғанлиқи, уйғурлар тәқдириниң көзәткүчиләр үчүн муһим мәсилиләрниң бири болуп қеливатқанлиқи ейтилған.

"регнум" ахбарат агентлиқида берилгән "уйғурлар тәқдирини куала-лампурдики ислам әллириниң учришишида муһакимә қилди" намлиқ мақалида ейтилишичә, малайсия пайтәхтидә өткән мәзкур йиғинда уйғурлар мәсилиси һалқилиқ мәсилиләрниң бири сүпитидә қаралған икән. Мақалида һиндонезийә ислам алимлири кеңишиниң баш катипи әнвәр аббасниң нутқидин нәқил кәлтүрүлгән. У мундақ дегән: "һиндонезийәниң ислам алимлири кеңиши учришишниң болушини қоллайду, сәвәби униңда һәқиқәтәнму муһим мәсилиләр, мусулманларниң, шу җүмлидин уйғурларниң тәқдири, йәмәндики уруш, мусулман дунясидики тәңсизлик вә ислам диниға қарши қарашлар муһакимә қилинди."

Йәнә шу "регнум" да елан қилинған "һиндонезийә хитайдики уйғур мусулманларниң езиливатқанлиқидин әнсиримәктә" намлиқ мақалида дунядики әң көп мусулманлар олтурақлашқан һиндонезийә һөкүмитиниң уйғурларниң бүгүнки паҗиәлик әһвалидин қаттиқ әндишә қиливатқанлиқи, шуниң билән бир қатарда бу мәсилидә хитай даирилири билән мәслиһәтлишиш механизмини илгири сүрүватқанлиқи ейтилған.

Диний зат сәдирдин аюпофниң ейтишичә, бүгүнки күндә дуня әллири уйғур мәсилисидә иккигә бөлүнгән икән. Униң сәуди әрәбистани, мисир, пакистан, иран қатарлиқ ислам мәмликәтлири башқурған бир гурупписи хитайни қоллиса, башқа диндики, мәсилән, християн вә йәһудий динлиридики мәмликәтләр уйғурлар тәрәп болуп, хитайниң уйғур елидики бесим сияситини қаттиқ әйиблимәктикән. У мундақ деди: "мусулманларниң бизни яқилимаслиқиниң бир нәччә сәвәби бар. Мәсилән, әрәб әллириниң хитай билән болған сода келишим мунасивити. Иккинчидин, ислам мәмликәтлириниң бешида олтурған сиясийонлар ислам вә имандин йирақ. Улар еғизида мусулман десиму, өзлири халимайдиғандәк бир һәрикәтләрни қиливатиду. Бу сиясийонлар мусулманлар ишини көтүрүп чиқишни халимайдикән."

Рус тиллиқ мәтбуатларда муһакимә қилиниватқан җиддий мәсилиләрниң йәнә бири 22-декабир күни хоңкоңда миңлиған яшларниң уйғурларни қоллап, һесдашлиқини ипадиләш намайиши болмақта.

"явро нюс" ахбарат агентлиқида елан қилинған марфа васийеваниң "хоңкоң уйғурлар һоқуқини қоғдимақта" намлиқ мақалисидә хоңкоңда уюштурулған намайишниң уйғур елидики әң көп нопуслуқ хәлқ болған уйғурларни қоллашқа қаритилғанлиқи оттуриға қоюлған. Мақалида ейтилишичә, намайишчилар уйғурларниң миллий-азадлиқ һәрикитиниң символи болған шәрқий түркистан байриқини елип чиққан һәм "уйғурларға әркинлик-хоңкоңға әркинлик", "сахта аптономийәни рәт қилимиз" дегәнгә охшаш шоарлар йезилған плакатларни көтүрүвалған икән.

"пәрғана" тор гезитидә орун алған "хоңкоңда өткән уйғурларни қоллаш намайиши тутқун қилишларға айланди" намлиқ мақалида бу йәкшәнбилик намайишниң уйғурларға һесдашлиқ билдүрүлгән тунҗи намайиш икәнлики тәкитләнгән. Намайиш қатнашқучилириниң бири 41 яшлиқ воң дегән бир аял мундақ дегән: "мән әркинлик вә мустәқиллиқниң пәқәт хоңкоңғила әмәс, бәлки биз һәммимизгә һаҗәт дәп һесаблаймән." мақалида йәнә намайиш болған йәрдики сәһнигә плакат есилип, униңда мундақ дейилгән икән: "бүгүн шинҗаң, әтә хоңкоң, илһам тохтини бошитиңлар!" мақалида уйғур алими илһам тохтиниң 2014-йили "бөлгүнчилик" билән әйиблинип, муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқи вә йеқинда униңға сахароф намидики "әркинлик мукапати" ниң берилгәнлики ейтилған.

Радийомиз зияритини қобул қилған сиясәтшунас җасарал қуанишалин әпәнди хоңкоңда уйғур, қазақ вә башқа милләтләргә һесдашлиқ билдүрүш мәқситидә өткән намайишниң һәқиқәтәнму күтүлмигән бир вәқә болғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "әлвәттә, мән буни толуқ мубарәкләймән, сәвәби мушундақ намайишлар, паалийәтләр, һәрикәтләр бизгә һавадәк керәк иди. Шуниң үчүн буни қоллаймән. Униң үстигә түркийәдиму хитайға қарши әнә шундақ һесдашлиқ намайишлири өтүватиду. Башқа әлләрниң қозғиливатқанлиқи наһайити яхши. Бизниң оттура асия мәмликәтлиригә кәлсәк, уларниңму президентлириниң бу мәсилидә тутқан мәвқәси бизгә чүшинишлик. Улар техи советниң чапинини ташлисиму, мушу күнгичә хитайни қоллаватқан москваниң қаттиқ тәсири астида болмақта."

Җасарал қуанишалин хитайниң уйғур елидики бесим сияситини биринчиләрдин болуп қоллиған мәмликәтләр ичидә русийәниңму бар икәнликини, бу йәрдә биваситә хитайниңму оттура асия җумһурийәтлиригә тәсири барлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт