Профессор д. Василйеф: русийәдә тугушеваниң уйғур ядикарлиқлири тәтқиқатини давамлаштуридиған алимларниң чиқишиға ишинимән

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-06-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мәшһур түркшунас алимә, қәдимий уйғур язма ядикарлиқлири бойичә тонулған мутәхәссис лилия тугушева ханим. 2010-Йили 27-өктәбир, русийә.
Мәшһур түркшунас алимә, қәдимий уйғур язма ядикарлиқлири бойичә тонулған мутәхәссис лилия тугушева ханим. 2010-Йили 27-өктәбир, русийә.
azattyk.org

Йеқинда, 6-айниң 5-күни русийәниң санкит-петербург шәһиридә яшаватқан мәшһур түркшунас алимә, қәдимий уйғур язма ядикарлиқлири бойичә тонулған мутәхәссис, филологийә пәнлириниң кандидат-доктори лилия тугушева 89 йешида аләмдин өтти. Тугушеваниң вапати сабиқ совет иттипақи йимирилгәндин кейинки бүгүнки русийәдә қәдимки уйғур тили ядикарлиқлири тәтқиқатиниң хараблашқан әһвали үчүн техиму зор йоқитиш һесабланди.

Лилия тугушева һаятиниң кейинки йиллири, йәни 1966-йилдин та 2015-йилға қәдәр русийә пәнләр академийәси шәрқшунаслиқ институтиниң санкит-петербург бөлүмидә ишләп, һөрмәтлик дәм елишқа чиққаниди.

Лилия тугушеваниң әң зор төһписи өмүр бойи қәдимки уйғур язма ядикарлиқлири, җүмлидин санкит-петербургда сақлиниватқан һәр хил мәзмунлардики қәдимки уйғур һөҗҗәтлири парчилири вә бәзи муһим әсәрләр үстидә инчикилик билән тәтқиқат елип берип, қәдимки уйғур мәдәнийитиниң инсанийәткә қошқан төһпилирини бекитиштә муһим рол ойнишидур.

Һазир русийәниң москва шәһиридә яшаватқан тонулған түрколог вә уйғуршунас, русийә пәнләр академийәси шәрқшунаслиқ институтиниң шәрқ тарихи бөлүминиң башлиқи, профессор димитрий василйеф әпәнди лилия тугушевани алий дәриҗилик мутәхәссис һәм аҗайип инсан сүпитидә узун йиллардин буян яхши билидиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «у интайин көп алимларни тәйярлиди. Әмма бу җәһәттә у аҗайип бир кичик-пеиллииқи билән башқилардин пәрқлинәтти һәмдә алаһидә бир абруйға игә иди. Миң әпсус. Бу биз үчүн чоң йоқитиш. Тугушева өзидин кейин муһим чоң әмгәкләрни қалдурған болуп, бу әмгәкләр классик түркшунаслиқ илми тизимиға кирди. Аҗайип бир мәктәптин билим алди. Академик кононоф униң устазлириниң бири болуп һесаблиниду. Биздә ахирқи икки йилниң ичидила қәдимий уйғур ядикарлиқлири билән шуғулланған алимлардин димитрий насилоф һәм әнә шу тугушева аләмдин өтти. Мән буниңға қаттиқ әпсуслинимән. Һазир бизниң алдимизда шу саһә бойичә йеңи мутәхәссисләрни тәйярлаш вәзиписи турупту. Әмма, әпсуски, һазир яшларниң бу саһәгә болған қизиқиши интайин төвән. Сәвәби бу интайин қийин саһә болғанлиқтин, униңда бирәр нәтиҗигә еришишму дәрру қолға кәлмәйду. Униң үчүн узун вақит ишләш керәк, тиришиш керәк.»

Димитрий василйеф йәнә лилия тугушеваниң кәсипдашлири, шагиртлири тәрипидин у һәқтә хатириләрниң топлинип, айрим китаб болуп нәшр қилинидиғанлиқиға һәмдә униң ишини давамлаштуридиған алимларниң йетилип чиқидиғиниға ишәнч билдүрди.

Германийәдә туруп, тәтқиқат елип бериватқан қәдимий уйғур йезиқи мутәхәссислириниң бири абләт сәмәт әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: «тугушева ханим һәқиқәтән түрк дунясида кәм учрайдиған, болупму қәдимки уйғур тәтқиқатида һазирғичә тәтқиқат елип барған түрк милләтлиридин чиққан аялларниң ичидә мувәппәқийәтлик тәтқиқат елип барған бир тәтқиқатчимиз иди. Тугушева ханим бизгә нурғун мирасларни алдуруп кәтти. Болупму юртимизда пүтүлгән, әйни вақитта санкит-петербургқа елип кетилгән бир қатар қолязмиларни тугушева ханимниң тунҗи нәшри билән тонудуқ. Униң әсәрлирини баштин ахир тәпсилий көрдуқ.»

Абләт сәмәт йәнә тугушева тәтқиқатлириниң шундақла тарих, әдәбият саһәлиридиму елип берилғанлиқини, униң әмгәклириниң тәтқиқатчилар үчүн йәниму чирағ, мәшәл сүпитидә хизмәт қилидиғанлиқини билдүрди.

«Өрлев» вилайәтлик муәллимләрниң кәспини мукәммәлләштүрүш институтиниң бөлүм башлиқи, тилшунас кандидат доктор руслан арзийеф әпәндиниң қаришичә, лилия тугушева өзиниң уйғуршунаслиқ бойичә асасий тәтқиқатлиримиз уйғур йезиқидики қәдимий уйғур тилидики ядикарлиқлар бойичә елип барғаникән. Тугушева русийәниң һазирқи санкит-петербург шәһиридә сақлиниватқан көп сандики уйғур қолязмилирини тәтқиқ қилиш вә рәтләштә көп әмгәк сиңдүргән радлоф вә малофтин кейинки орунда туридикән.

Руслан арзийеф мундақ деди: «мәсилән, тугушеваниң уйғур йезиқидики әң чоң әмгәклириниң бири'шуәнзаңниң тәрҗимиһали ‹ни русчә тәрҗимә қилип, изаһ вә киришмиси билән язғини наһайити чоң бир илмий әмгәк. У уйғур бәглириниң ярлиқлири болсун, қәдимий уйғур шеирлири болсун, әң көп, әң тәпсилий тәтқиқ қилған алимларниң бири. Абай намидики қазақ педагогика институтида уйғур бөлүмидә 22 йилдәк дәрс бәрдим. У вақитларда уйғур оқуғучиларму, уйғур тили вә әдәбиятиға бөлүнгән саәтму көп иди. Шу вақитта қәдимий уйғур тили дәрслиримдә бу әмгәкләрни көп пайдиланған.»

Мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори, әдәбиятшунас доктор алимҗан һәмрайеф мундақ деди: «лилия тугушева қәдимий уйғур йезиқидики көплигән мәтинләрни һәртәрәплимә тәтқиқ қилған вә наһайити мол илмий тәтқиқатларни қалдуруп кәтти. Шәхсән мән униң әмгәклиригә тайинип, шеирий текистларни тәтқиқ қилған. Шуниң җәрянида қәдимий уйғурларниң шеир сәнитини ениқ тәсәввур қилған идим.»

Алимҗан һәмрайеф өзиниң қәдимий уйғур шеирийитини тәтқиқ қилиш җәрянида тугушеваниң көплигән әмгәклирини пайдиланғанлиқини билдүрди.

Тугушева лилия йүсүпҗан қизи 1932-йили ғәрбий қазақистан вилайитиниң жаңгалин наһийәсигә қарашлиқ новая казанка мәһәллисидә дуняға кәлгән. Оттура мәктәпни тамамлиғандин кейин, 1948-йилдин 1953-йилғичә лениград, йәни һазирқи санкит-петербург дөләт университети шәрқ факултетиниң түрк филологийәси бөлүмидә билим алған һәм түркшунас-филолог мутәхәссисликигә игә болған. Андин 1957-йили москва шәһиридә совет иттипақи пәнләр академийәсиниң тилшунаслиқ институтида аспиратурида оқуған. У «татар тилидики ениқлиғучи сөз бирикмилириниң сөзләр тәртипи» мавзусида илмий әмгикини яқлап, кандидат-доктор илмий дәриҗисини алған. Лилия тугушева 1957 вә 1966-йиллар арилиқида пәнләр академийәси тилшунаслиқ институтиниң ленинград бөлүмидә алтай тиллири бөлүминиң илмий хадими лавазимида ишлигән.

Лилия тугушева «қәдимий уйғур иш һөҗҗәтлирини оқушқа бәзи қошумчилар», «10-14-әсирләрдики шәрқий түркистанниң уйғур иш һөҗҗәтлири», «илгирики оттура әсир түрк әдәбий тили. Ағзаки-услублуқ қурулушлири», «хуастванифт» қатарлиқ әмгәкләрни нәширгә тәйярлиған. Униң көплигән әмгәклири бүгүнки күндиму тәтқиқатчилар тәрипидин һәртәрәплимә пайдилинилмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт