Уйғурларниң бүгүнки вәзийити русийә мәтбуатлиридин орун алмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-07-08
Share
lager-uyghur-ayal-topa-toshughan.jpg Мәлум йезидики аяллар һарвида топа тошуватқан көрүнүш. 2018-Йили 21-сентәбир, хотән.
AP

Кейинки вақитларда уйғур елидә шәкилләнгән вәзийәт, шу җүмлидин хитай һөкүмитиниң бу диярниң асасий аһалиси болған уйғурларға вә башқиму түрк-мусулман хәлқлиригә қаратқан бастуруш сиясити, аталмиш "тәрбийәләш лагерлири", болупму йүзләп, миңлап уйғур сәрхиллириниң түрмә вә лагерларда азаб чекиватқанлиқи шуниңдәк америка башлиқ ғәрб дөләтлириниң хитайниң бу сияситини қаттиқ әйиблиши дуня мәтбуатлирида қизиқарлиқ мавзуға айлиниватқанлиқи ениқ. Кейинки вақитларда буниң русийә мәтбуатлиридиму йорутулуватқанлиқи мәлум болмақта.

Русийә мәтбуатлирида йорутулуватқан асасий мәсилиләрниң бири хитайниң уйғур елидә йүргүзүватқан туғутни чәкләш сиясити, йәни уйғур аяллириниң яшаш, бала тепиш вә тәрбийәләш һәм башқиму һәқ-һоқуқлириниң дәпсәндә қилиниши болмақта.

Русийәниң "лента. Ру" агентлиқида елан қилинған "уйғурлар қирғинчилиқ үчүн хитай рәһбәрлики үстидин хәлқара сотқа әрз қилишни халимақта" намлиқ мақалида ейтилишичә, бир гуруппа уйғурлар хәлқара җинайәт сотида хитайни қирғинчилиқта вә инсанийәткә қарши җинайәттә әйибләп, тәргәв йүргүзүшни илтимас қилғаникән. Хитайниң мундақ җинайәтлири ичидә уйғур аяллирини туғмаслиқ қилиш һәрикәтлириму баркән. Мақалида ейтилишичә, уйғур елидики пәқәт бир шәһәрдила хитай һөкүмити 14800, бир райондила 8000 дин ошуқ аял кишиниң туғутини алдини елиш үчүн буниңға мәхсус хираҗәт аҗратқан.

Йәнә шу "лента. Ру" агентлиқида "хитай уйғур аяллирини туғмас қилишта гуман қозғимақта" мавзулуқ мақалә елан қилинған болуп, мәзкур мақалидики мәлуматларға қариғанда, пәқәт 2015-вә 2018-йиллар арилиқида уйғурлар арисидики туғут 84 пирсәнткә кемәйгән һәм хитай һөкүмити бу җәһәттә йәнә ичкиридин хитайларни көчүрүп, уйғур қизлириға өйлиниш һәрикитини давамлиқ елип бармақтикән.

"RTV I", йәни "рус хәлқара телевизийәси" дә елан қилинған "бейҗиң шинҗаңдики уйғурларниң туғулушини мәҗбурий контрол қилмақта" дегән мақалида көрситилишичә, хитай даирилири аз санлиқ милләтләрдин йүз миңлап аялларни балилирини елип ташлашқа мәҗбурлимақтикән. Бу қаидини бузғанлар я лагерларға әвәтилидикән, я көп миқдарда җәриманә пули төләйдикән. Буниңдин ташқири, сақчилар ата-анилири тәрипидин йошурувелинған балиларни тепиш үчүн өйму-өй ахтуруш ишлирини елип бармақта. Мақалида йәнә бу һәрикәтләрни хитайниң аз санлиқ милләтләр билән хитайларниң һоқуқлирини тәңләштүрүш үчүн йүргүзүватқанлиқи ейтилған.

Дуня уйғур қурултийиниң маарип комитети мудири, тилшунас кандидат доктор дилнур қасимова ханимниң ейтишичә, хитай уйғур диярида узун йиллардин буян миллий, диний, ирқий, мәдәний қирғинчилиқ сияситини йүргүзүп кәлмәктә. Бу һәм бәзи мәтбуатларниң, анализчиларниң асасий мавзусиға айланған.

Дилнур қасимова мундақ деди: "русийәниң бәзи сиясий партийәлири яки мәтбуатлириму уйғур мәсилисини ашкарилаватиду. Әң биринчи мәсилә, уйғур аяллириниң туғутини чәкләш программиси. Бу немигә елип келиду? биринчидин, милләтни йоқитиш. Бу әң дәһшәтлик программа. Аниларни балидин, пәрзәнттин чәкләш-демәк бу пүтүн бир хәлқни уруқидин йоқитиш дегән программа. Русийәниң һоқуқ қоғдаш программилирида мундақ дейилгән: һазир аяллар мәсилиси, болупму мусулман аяллар мәсилиси бу аялларниңла мәсилиси әмәс. Бу пүткүл инсан мәсилиси болуп қелиши керәк. Шуңа инсан һоқуқини қоғдайдиған комитетлар бу мәсилини тәкшүрүши керәк дегән пикирләр бар."

Дилнур қасимова һазир русийә федератсийәси тәркибидики татаристанниң мусулман аяллар тәшкилатлириниң бу мәсилигә қизиқиватқанлиқини билдүрди. У йәнә дуня уйғур қурултийиниң "бир аваз, бир қәдәм" программисиниңму уйғур аяллириниң һоқуқлирини қоғдаш мәсилисигә қаритилғанлиқини оттуриға қойди.

Радийомиз зияритини қобул қилған дуня уйғур қурултийи аяллар комитетиниң әзаси, пешқәдәм зһурналист наиләм һәмрайева ханим мундақ деди: "бүгүнки күндә хитай хәлқимизни түрмиләргә солап, лагерларда қийнап, яшлиримизни ичкири өлкиләргә қуллуққа елип кетип, алимлиримизни солақларда қийнап, мушунчилик зораванлиқни аз дәп, йәнә дуняға кәлмигән сәбий балилиримизниң алдини тосмақта. Қизлиримизни бала тепиштин, бала сөйүштин, әргә тегиштин, яшаштин мәһрум қилмақта. Буниңдин кейин чидап туруш тақитим қалмиди. Бу немә дегән һайванлиқ. Буниңға қандақ қарап туримиз? қанун мақуллинип болди. Туғутни чәкләшни тохтат, хитай!"

Зияритимизни қобул қилған русийәлик һоқуқ қоғдиғучи бәһрам һәмрайеф әпәнди хитайниң уйғур елидә омумән зор көләмлик бастуруш сиясити йүргүзүватқанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "хитайниң мәқсити уйғур аяллирини туғмас қилип йоқитиштин ташқири, қазақистанғиму һәр хил йоллар арқилиқ киришкә тиришиду дегән хәвәрләрму бар. Уйғурлар күчлүк милләт. Әгәр уйғурлар әркин тәрәққий етидиған болса, хитай өз лайиһилирини әмәлгә ашуралмайду. Һазирчә уйғурлар буфер (тосуқ) болуп турмақта. Мубада уйғурларни милләт сүпитидә йоқатса, кейин қазақларға, өзбекләргә вә башқиларғиму нөвәт келиду. Шуниң үчүн хитай биринчи нөвәттә уйғур аяллирини туғмас қилиш арқилиқ, уларни йоқитиш сияситини елип бериватиду. Мусулман, әрәб әллириниң уйғурларни қоллимай, хитайни яқлиши бу яхши позитсийә әмәс. Бу җинайи позитсийә. Улар әксичә, һәр бир уйғур үчүн тик туруши керәк иди. Қиямәт күни һәр бир уйғурниң бизниң үстимиздин әрз қилидиған һәққи бар. Бизниң һәр бир уйғурға, һәр бир уйғур аялиға нисбәтән ениқ позитсийәмиз болуши лазим иди. Әпсуски мундақ болмайватиду. Әлвәттә, америка башлиқ ғәрб дөләтлири уйғур мәсилисини көтүрүп, уйғурларни яқлаватиду. Бу уйғурларни яхши көргәнликтин әмәс, бәлки инсан һәқлиригә һөрмәт қилиш дегәнликтур."

Бәһрам һәмрайеф йәнә пүткүл хәлқара җамаәтчилик, һоқуқ қоғдаш тәшкилатлири вә бу мәсилигә бипәрва қаримайдиған һәр бир инсанниң бирлишип, хитайниң уйғурларға қаратқан зулумини тохтитиши лазимлиқини билдүрди.

Игилишимизчә, америка президентиниң йеқинда "2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси" ни имзалиши дуня мәтбуатлирида, иҗтимаий таратқуларда, мутәхәссисләрдә күчлүк муназирә қозғиғанкән. Җүмлидин бу дуняниң һәр қайси мәмликәтлиридә, шу җүмлидин қазақистанда яшаватқан уйғурлар арисидиму зор инкас пәйда қилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт