Uyghurlarning bügünki weziyiti rusiye metbu'atliridin orun almaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-07-08
Share
lager-uyghur-ayal-topa-toshughan.jpg Melum yézidiki ayallar harwida topa toshuwatqan körünüsh. 2018-Yili 21-séntebir, xoten.
AP

Kéyinki waqitlarda Uyghur élide shekillen'gen weziyet, shu jümlidin xitay hökümitining bu diyarning asasiy ahalisi bolghan Uyghurlargha we bashqimu türk-musulman xelqlirige qaratqan basturush siyasiti, atalmish "Terbiyelesh lagérliri", bolupmu yüzlep, minglap Uyghur serxillirining türme we lagérlarda azab chékiwatqanliqi shuningdek amérika bashliq gherb döletlirining xitayning bu siyasitini qattiq eyiblishi dunya metbu'atlirida qiziqarliq mawzugha ayliniwatqanliqi éniq. Kéyinki waqitlarda buning rusiye metbu'atliridimu yorutuluwatqanliqi melum bolmaqta.

Rusiye metbu'atlirida yorutuluwatqan asasiy mesililerning biri xitayning Uyghur élide yürgüzüwatqan tughutni cheklesh siyasiti, yeni Uyghur ayallirining yashash, bala tépish we terbiyelesh hem bashqimu heq-hoquqlirining depsende qilinishi bolmaqta.

Rusiyening "Lénta. Ru" agéntliqida élan qilin'ghan "Uyghurlar qirghinchiliq üchün xitay rehberliki üstidin xelq'ara sotqa erz qilishni xalimaqta" namliq maqalida éytilishiche, bir guruppa Uyghurlar xelq'ara jinayet sotida xitayni qirghinchiliqta we insaniyetke qarshi jinayette eyiblep, tergew yürgüzüshni iltimas qilghaniken. Xitayning mundaq jinayetliri ichide Uyghur ayallirini tughmasliq qilish heriketlirimu barken. Maqalida éytilishiche, Uyghur élidiki peqet bir sheherdila xitay hökümiti 14800, bir rayondila 8000 din oshuq ayal kishining tughutini aldini élish üchün buninggha mexsus xirajet ajratqan.

Yene shu "Lénta. Ru" agéntliqida "Xitay Uyghur ayallirini tughmas qilishta guman qozghimaqta" mawzuluq maqale élan qilin'ghan bolup, mezkur maqalidiki melumatlargha qarighanda, peqet 2015-we 2018-yillar ariliqida Uyghurlar arisidiki tughut 84 pirsentke kémeygen hem xitay hökümiti bu jehette yene ichkiridin xitaylarni köchürüp, Uyghur qizlirigha öylinish herikitini dawamliq élip barmaqtiken.

"RTV I", yeni "Rus xelq'ara téléwiziyesi" de élan qilin'ghan "Béyjing shinjangdiki Uyghurlarning tughulushini mejburiy kontrol qilmaqta" dégen maqalida körsitilishiche, xitay da'iriliri az sanliq milletlerdin yüz minglap ayallarni balilirini élip tashlashqa mejburlimaqtiken. Bu qa'idini buzghanlar ya lagérlargha ewetilidiken, ya köp miqdarda jerimane puli töleydiken. Buningdin tashqiri, saqchilar ata-aniliri teripidin yoshuruwélin'ghan balilarni tépish üchün öymu-öy axturush ishlirini élip barmaqta. Maqalida yene bu heriketlerni xitayning az sanliq milletler bilen xitaylarning hoquqlirini tengleshtürüsh üchün yürgüzüwatqanliqi éytilghan.

Dunya Uyghur qurultiyining ma'arip komitéti mudiri, tilshunas kandidat doktor dilnur qasimowa xanimning éytishiche, xitay Uyghur diyarida uzun yillardin buyan milliy, diniy, irqiy, medeniy qirghinchiliq siyasitini yürgüzüp kelmekte. Bu hem bezi metbu'atlarning, analizchilarning asasiy mawzusigha aylan'ghan.

Dilnur qasimowa mundaq dédi: "Rusiyening bezi siyasiy partiyeliri yaki metbu'atlirimu Uyghur mesilisini ashkarilawatidu. Eng birinchi mesile, Uyghur ayallirining tughutini cheklesh programmisi. Bu némige élip kélidu? birinchidin, milletni yoqitish. Bu eng dehshetlik programma. Anilarni balidin, perzenttin cheklesh-démek bu pütün bir xelqni uruqidin yoqitish dégen programma. Rusiyening hoquq qoghdash programmilirida mundaq déyilgen: hazir ayallar mesilisi, bolupmu musulman ayallar mesilisi bu ayallarningla mesilisi emes. Bu pütkül insan mesilisi bolup qélishi kérek. Shunga insan hoquqini qoghdaydighan komitétlar bu mesilini tekshürüshi kérek dégen pikirler bar."

Dilnur qasimowa hazir rusiye fédératsiyesi terkibidiki tataristanning musulman ayallar teshkilatlirining bu mesilige qiziqiwatqanliqini bildürdi. U yene dunya Uyghur qurultiyining "Bir awaz, bir qedem" programmisiningmu Uyghur ayallirining hoquqlirini qoghdash mesilisige qaritilghanliqini otturigha qoydi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyi ayallar komitétining ezasi, péshqedem zhurnalist na'ilem hemrayéwa xanim mundaq dédi: "Bügünki künde xitay xelqimizni türmilerge solap, lagérlarda qiynap, yashlirimizni ichkiri ölkilerge qulluqqa élip kétip, alimlirimizni solaqlarda qiynap, mushunchilik zorawanliqni az dep, yene dunyagha kelmigen sebiy balilirimizning aldini tosmaqta. Qizlirimizni bala tépishtin, bala söyüshtin, erge tégishtin, yashashtin mehrum qilmaqta. Buningdin kéyin chidap turush taqitim qalmidi. Bu néme dégen haywanliq. Buninggha qandaq qarap turimiz? qanun maqullinip boldi. Tughutni chekleshni toxtat, xitay!"

Ziyaritimizni qobul qilghan rusiyelik hoquq qoghdighuchi behram hemrayéf ependi xitayning Uyghur élide omumen zor kölemlik basturush siyasiti yürgüzüwatqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Xitayning meqsiti Uyghur ayallirini tughmas qilip yoqitishtin tashqiri, qazaqistan'ghimu her xil yollar arqiliq kirishke tirishidu dégen xewerlermu bar. Uyghurlar küchlük millet. Eger Uyghurlar erkin tereqqiy étidighan bolsa, xitay öz layihilirini emelge ashuralmaydu. Hazirche Uyghurlar bufér (tosuq) bolup turmaqta. Mubada Uyghurlarni millet süpitide yoqatsa, kéyin qazaqlargha, özbéklerge we bashqilarghimu nöwet kélidu. Shuning üchün xitay birinchi nöwette Uyghur ayallirini tughmas qilish arqiliq, ularni yoqitish siyasitini élip bériwatidu. Musulman, ereb ellirining Uyghurlarni qollimay, xitayni yaqlishi bu yaxshi pozitsiye emes. Bu jinayi pozitsiye. Ular eksiche, her bir Uyghur üchün tik turushi kérek idi. Qiyamet küni her bir Uyghurning bizning üstimizdin erz qilidighan heqqi bar. Bizning her bir Uyghurgha, her bir Uyghur ayaligha nisbeten éniq pozitsiyemiz bolushi lazim idi. Epsuski mundaq bolmaywatidu. Elwette, amérika bashliq gherb döletliri Uyghur mesilisini kötürüp, Uyghurlarni yaqlawatidu. Bu Uyghurlarni yaxshi körgenliktin emes, belki insan heqlirige hörmet qilish dégenliktur."

Behram hemrayéf yene pütkül xelq'ara jama'etchilik, hoquq qoghdash teshkilatliri we bu mesilige biperwa qarimaydighan her bir insanning birliship, xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumini toxtitishi lazimliqini bildürdi.

Igilishimizche, amérika prézidéntining yéqinda "2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ni imzalishi dunya metbu'atlirida, ijtima'iy taratqularda, mutexessislerde küchlük munazire qozghighanken. Jümlidin bu dunyaning her qaysi memliketliride, shu jümlidin qazaqistanda yashawatqan Uyghurlar arisidimu zor inkas peyda qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet