«Салам тарим!»: муһаҗирәттики уйғур яшлириниң тор дунясидики авази

Мухбиримиз нуриман
2020-07-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тор дунясида ‹тарим тори' ни бәрпа қилған илғар яшлардин (солдин оңға) мунәввәр абдуллаһ, бабур илчи вә зулпиқар абликим. 2020-Йили июн.
Тор дунясида ‹тарим тори' ни бәрпа қилған илғар яшлардин (солдин оңға) мунәввәр абдуллаһ, бабур илчи вә зулпиқар абликим. 2020-Йили июн.
Photo: RFA

Чәтәлдики уйғур яшларға «салам тарим» (Hello Tarim), «тарим юлтузлири» (Tarim Stars), «тарим сөһбити» (Tarim Talk) дегән исимлар натонуш әмәс. «Тарим тори» (The Tarim Network) бетиниң бу сәһипилири муһаҗирәттә чоң болған, дуняниң һәр қайси җайлирида, һәр қайси саһәләрдә мувәппәқийәт қазанған уйғур яшлирини инглиз тили билән дуняға һәм бир-биригә тонуштуридиған үнүмлүк сәһнә болуп кәлмәктә.

Бу тор бәттә һазирғичә «салам тарим» сәһиписидә 59 нәпәр, «тарим юлтузлири» сәһиписидә 52 нәпәр талантлиқ яш тонуштурулған. Һазирғичә тоққуз сан «тарим сөһбити» мәхсус программиси аңлиғучилар билән йүз көрүшкән.

Униңдин башқа «тарим тори» да үч қетимлиқ тор илмий муһакимә йиғини уюштурулған болуп, уйғур мәдәнийитиниң дунядики башқа илғар мәдәнийәтләр қатарида қоғдилишқа, сақлинишқа моһтаҗ икәнлики вә ашу мәдәнийәтниң игилири болған уйғурларниң өз мәдәнийити билән қошулуп қирғинчилиққа учраватқанлиқи чүшәндүрүлгән.

Уйғур елидә йүргүзүлүватқан сиясәтләр үстидә тәкшүрүш характерлик муһим мақалиләрни елан қилип келиватқан америкалиқ антропологийә тәтқиқатчиси дәррин байлерму «хитайниң нөвәттә уйғурларға йүргүзүватқан ‹мәдәнийәт қирғинчилиқи' сиясити аддийла бир миллий ассимилятсийә җәряни болмастин бәлки, рәсмий ‹ирқий қирғинчилиқтур'. Бу уйғур җәмийитиниң қурулмисини бузуш арқилиқ милләтниң мәдәнийитини, миллий еңини йоқ қилишни мәқсәт қилиду,» дегән иди.

Австиралийәдә туғулуп чоң болған, һазир харвард университети тәдриҗий нерва илми тәҗрибиханисиниң директори вә тәтқиқатчиси болуп ишләватқан 26 яшлиқ мунәввәр абдуллаһ билән алтә йешида аписи билән биллә әнглийәгә кәлгән, һазир 24 яшлиқ зулпиқар абликим 2019-йилиниң башлирида ана юртиниң бешиға келиватқан қорқунчлуқ реаллиқни тонуп йәткән. Улар дуняниң һәр қайси җайлирида яшаватқан илғар пикирлик уйғур яшлирини бир мунбәргә йиғишни пиланлиған.

2019-Йили майда улар уйғур дияриниң җан томури һесаблинидиған тарим вадисиниң намини қоллинип, пүтүн дуняни йәр шари кәнтигә айландурған тор дунясида ‹тарим тори' ни бәрпа қилған. Биз бу мунасивәт билән зулпиқар абликим вә мунәввәр абдуллаһни зиярәт қилдуқ. Бу яшлар ана тилини яхши чүшәнсиму, әмма «тарим тори» ниң иштиракчилириға демәкчи болған гәплирини толуқ йәткүзүш үчүн инглиз тилида сөзлиди.

Зияритимиз җәрянида бу тор бәтниң қурғучилиридин бири болған мунәввәр абдуллаһ алди билән өзини тонуштуруп өтти: «мән мунәввәр, ‹тарим тори' ниң қурғучилириниң бири. Харвард университети тәдриҗий нерва илми тәҗрибиханисиниң директори вә тәтқиқатчиси болуп ишләватимән. Адәттә ‹тарим тори' дәк кишиләргә илһам беридиған түрдики ишларни қилишни яхши көримән.»

Бу тор бәтниң қурғучилиридин йәнә бир болған зулпиқар абликим өзини тонуштуруп мундақ деди: «мән зулпиқар, лондонда туримән. Өй-мүлүк ширкитидә ишләймән, ‹тарим тори' ниң қурғучилиринң беримән.»

Мунәввәр абдуллаһ бу тор бәткә «тарим» дегән исимниң таллиниши һәққидә чүшәнчә берип, мундақ деди: «тор бәтниң исми һәммимизгә тонушлуқ болған тарим вадиси вә тарим дәрясидин кәлгән. У пәқәт тәвәликимизниң вә кимликимизниң символи болупла қалмастин, бәлки йәнә бизниң тәсәввуримизға вәкиллик қилиду. Вәтинимизниң көп қисим тупрақлири, һәтта өзигә хас җәзибидарлиқи болған тәклимакан чөлиму тарим вадисида. У тарихтин буян ана дияримизға вә ашу дәря бойлирида яшап кәлгән кишиләргә һаятлиқ берип кәлгән, шуңа биз мушу нам мувапиқ дәп ойлидуқ.»

Зулпиқар «тарим тори» ниң нишани һәққидә тохтилип, мундақ деди: «бизниң үч асаслиқ нишанимиз бар, улар: ‹бирлик', ‹илһам' вә ‹илгириләш'. ‹Бирлик' дегинимиздә пүтүн дунядики уйғур яшлирини бирләштүрүш вә бу бирликни күчәйтиш; ‹илһам' дегинимиздә һәрқайси саһәләрдә мувәппәқийәт қазанған уйғур яшлириға илһам бериш вә уларни риғбәтләндүрүш; ‹илгириләш' дегәндә билимимизни чоңқурлаштуруш вә кеңәйтиш шундақла һәр хил билимләрни өгиниш арқилиқ дуняни чүшинишни мәқсәт қилиду.»

Бу яшларда қизғинлиқ болуш билән бир вақитта йәнә наһайити системилиқ вә пиланлиқ иш елип баридиған метод һәмдә җанлиқ тәпәккурму бар икән.

Мунәввәр «тарим тори» ниң нөвәттики бир қисим программилирини тонуштуруп өтти: «‹салам тарим' сәһипимиз арқилиқ яшлар өзлирини тонуштуралайду. Бизниң йәнә һәптилик ‹сөһбәт' лиримиз бар. У йәрдә яшлар әркин һалда уйғурчә өгиниду, һечким йетәкчилик қилмайду. Халиғанчә уйғурчә параңлишиду. Дуняниң һәр қайси җайлиридики уйғурчә өгиниватқан чәтәлликләрму қатнишиду. Бизниң йәнә башқа нурғун пиланлиримиз бар, шуңа тор бетимизгә диққәт қилип турушни унтумаңлар.»

«Тарим тори» ниң нурғун программилири болуп, буниң ичидә тордашларниң қизғин алқишиға еришип келиватқини «тарим сөһбити» (тарим талк) радийо қанили икән. Зулпиқар бу радийо қанилиниң риясәтчилиридин бири болуп, у бу радийо қанили һәққидә мундақ деди: «‹тарим сөһбити' қанилимизни әң көп қарши илинған бир мунбәр дейишкә болиду. Бу бизниң башта дәп өткән ‹илһам' нишанимиздики бир түр. Чүнки биз бу программимизда охшимиған саһәләрдә мувәппәқийәт қазанған уйғур яшлирини зиярәт қилимиз. Мушу арқилиқ һәрқайси саһәләрдә оқуватқан башқа уйғур яшлириға илһам болсикән дәймиз.»

Бу радийо қанилиниң қаттиқ таллаштин өткән йәнә бир яш риясәтчиси бар болуп у 24 яшлиқ бабур илчидур. Бабур өзни тонуштуруп мундақ деди: «3 яш вақтимда аиләм билән хотәндин канадаға көчмән болуп кәлгәнмиз. Мән канада калгари университетиниң сода кәспини пүттүргәндин кийин, ашу университетта тор мутәхәссиси болуп ишләватимән.»

У өзиниң «тарим» гурупписидики яшларға қетилишиниң сәвәби һәққидә тохтилип, мундақ деди: «буниңдики әң муһим сәвәбләрниң бири шуки, ана юрттин йирақта узун муддәт яшаш җәрянида вә һазирқидәк вәтән билән алақә үзүлгән бир қийин вақитта уйғур тилиға, мәдәнийитимизгә вә ана вәтинимиздә яшаватқан қериндашлиримизға болған қизиқишим күчәйди. Мениңчә, чәтәлдә чоң болған нурғун яшларниң маңа охшаш өз мәдәнийитини билгүси келиду. Лекин пурсәт йоқ. Мунәввәр вә зулпиқардәк есил яшлар ‹тарим тори' дәк мушундақ қалтис сәһнини һазирлапту. Бу тор бәт уйғурларниң мәдәнийитини дуняға тонутупла қалмай, бәлки йәнә уйғур яшлириниң биз яшаватқан дуняни чүшинишигиму ярдими болиду. Биз бу тор бәттә нурғун ишларни қилалаймиз.»

Бабурниң канада парламентиға уйғур мәсилисини тонуштуруш пилани бар икән, у бу һәқтә мундақ деди: «мән өзүмни ‹паалийәтчи' дәп қараймән, мениңчә, уйғурларниң көпинчиси ашундақ. Мән уйғурларға йүргүзүлүватқан зулумни канада хәлқигә аңлитишқа тиришиватимән. Әң чоң нишаним болса уйғур мәсилисиниң канаданиң һөкүмәт орунлирида тилға илиниши. Әгәр канада парламентида бир киши болсиму уйғурлар һәққидә гәп қилса, уйғур мәсилисиниң җиддий қарилишиға түрткә болатти.»

Ахирида бу от йүрәк яшлар «тарим тори» ниң әгәшкүчилиригә ана тилида көңүл сөзлирини изһар қилишти. Уларниң һәммисиниң бир сөзи бар иди, у болсиму: «келиңлар достлар, ‹тарим' ни биллә гүлләндүрәйли!»

Уйғурларға, болупму муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларға «тарим» нахшиси натонуш болмиса керәк.

Тарим дәряси уйғур дияридики әң чоң ички қуруқлуқ дәрясидур. Тарим дәрясиға нәччә онлиған тармақ дәрялар қошулуп, уйғур дияридики ғайәт зор су системисини бәрпа қилған. Тарим дәряси тарихта лопнур көлигә қоюлатти, әмма бүгүн бу ана дәряниң төвән еқини лопнурға йетип бармайла қуруп кәтмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт