"Salam tarim!": muhajirettiki Uyghur yashlirining tor dunyasidiki awazi

Muxbirimiz nur'iman
2020-07-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Tor dunyasida 'tarim tori' ni berpa qilghan ilghar yashlardin (soldin onggha) munewwer abdullah, babur ilchi we zulpiqar ablikim. 2020-Yili iyun.
Tor dunyasida 'tarim tori' ni berpa qilghan ilghar yashlardin (soldin onggha) munewwer abdullah, babur ilchi we zulpiqar ablikim. 2020-Yili iyun.
Photo: RFA

Chet'eldiki Uyghur yashlargha "Salam tarim" (Hello Tarim), "Tarim yultuzliri" (Tarim Stars), "Tarim söhbiti" (Tarim Talk) dégen isimlar natonush emes. "Tarim tori" (The Tarim Network) bétining bu sehipiliri muhajirette chong bolghan, dunyaning her qaysi jaylirida, her qaysi sahelerde muweppeqiyet qazan'ghan Uyghur yashlirini in'gliz tili bilen dunyagha hem bir-birige tonushturidighan ünümlük sehne bolup kelmekte.

Bu tor bette hazirghiche "Salam tarim" sehipiside 59 neper, "Tarim yultuzliri" sehipiside 52 neper talantliq yash tonushturulghan. Hazirghiche toqquz san "Tarim söhbiti" mexsus programmisi anglighuchilar bilen yüz körüshken.

Uningdin bashqa "Tarim tori" da üch qétimliq tor ilmiy muhakime yighini uyushturulghan bolup, Uyghur medeniyitining dunyadiki bashqa ilghar medeniyetler qatarida qoghdilishqa, saqlinishqa mohtaj ikenliki we ashu medeniyetning igiliri bolghan Uyghurlarning öz medeniyiti bilen qoshulup qirghinchiliqqa uchrawatqanliqi chüshendürülgen.

Uyghur élide yürgüzülüwatqan siyasetler üstide tekshürüsh xaraktérlik muhim maqalilerni élan qilip kéliwatqan amérikaliq antropologiye tetqiqatchisi derrin baylérmu "Xitayning nöwette Uyghurlargha yürgüzüwatqan 'medeniyet qirghinchiliqi' siyasiti addiyla bir milliy assimilyatsiye jeryani bolmastin belki, resmiy 'irqiy qirghinchiliqtur'. Bu Uyghur jem'iyitining qurulmisini buzush arqiliq milletning medeniyitini, milliy éngini yoq qilishni meqset qilidu," dégen idi.

Awstiraliyede tughulup chong bolghan, hazir xarward uniwérsitéti tedrijiy nérwa ilmi tejribixanisining diréktori we tetqiqatchisi bolup ishlewatqan 26 yashliq munewwer abdullah bilen alte yéshida apisi bilen bille en'gliyege kelgen, hazir 24 yashliq zulpiqar ablikim 2019-yilining bashlirida ana yurtining béshigha kéliwatqan qorqunchluq ré'alliqni tonup yetken. Ular dunyaning her qaysi jaylirida yashawatqan ilghar pikirlik Uyghur yashlirini bir munberge yighishni pilanlighan.

2019-Yili mayda ular Uyghur diyarining jan tomuri hésablinidighan tarim wadisining namini qollinip, pütün dunyani yer shari kentige aylandurghan tor dunyasida 'tarim tori' ni berpa qilghan. Biz bu munasiwet bilen zulpiqar ablikim we munewwer abdullahni ziyaret qilduq. Bu yashlar ana tilini yaxshi chüshensimu, emma "Tarim tori" ning ishtirakchilirigha démekchi bolghan geplirini toluq yetküzüsh üchün in'gliz tilida sözlidi.

Ziyaritimiz jeryanida bu tor betning qurghuchiliridin biri bolghan munewwer abdullah aldi bilen özini tonushturup ötti: "Men munewwer, 'tarim tori' ning qurghuchilirining biri. Xarward uniwérsitéti tedrijiy nérwa ilmi tejribixanisining diréktori we tetqiqatchisi bolup ishlewatimen. Adette 'tarim tori' dek kishilerge ilham béridighan türdiki ishlarni qilishni yaxshi körimen."

Bu tor betning qurghuchiliridin yene bir bolghan zulpiqar ablikim özini tonushturup mundaq dédi: "Men zulpiqar, londonda turimen. Öy-mülük shirkitide ishleymen, 'tarim tori' ning qurghuchilirinng bérimen."

Munewwer abdullah bu tor betke "Tarim" dégen isimning tallinishi heqqide chüshenche bérip, mundaq dédi: "Tor betning ismi hemmimizge tonushluq bolghan tarim wadisi we tarim deryasidin kelgen. U peqet tewelikimizning we kimlikimizning simwoli bolupla qalmastin, belki yene bizning tesewwurimizgha wekillik qilidu. Wetinimizning köp qisim tupraqliri, hetta özige xas jezibidarliqi bolghan teklimakan chölimu tarim wadisida. U tarixtin buyan ana diyarimizgha we ashu derya boylirida yashap kelgen kishilerge hayatliq bérip kelgen, shunga biz mushu nam muwapiq dep oyliduq."

Zulpiqar "Tarim tori" ning nishani heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Bizning üch asasliq nishanimiz bar, ular: 'birlik', 'ilham' we 'ilgirilesh'. 'birlik' déginimizde pütün dunyadiki Uyghur yashlirini birleshtürüsh we bu birlikni kücheytish؛ 'ilham' déginimizde herqaysi sahelerde muweppeqiyet qazan'ghan Uyghur yashlirigha ilham bérish we ularni righbetlendürüsh؛ 'ilgirilesh' dégende bilimimizni chongqurlashturush we kéngeytish shundaqla her xil bilimlerni öginish arqiliq dunyani chüshinishni meqset qilidu."

Bu yashlarda qizghinliq bolush bilen bir waqitta yene nahayiti sistémiliq we pilanliq ish élip baridighan métod hemde janliq tepekkurmu bar iken.

Munewwer "Tarim tori" ning nöwettiki bir qisim programmilirini tonushturup ötti: "'salam tarim' sehipimiz arqiliq yashlar özlirini tonushturalaydu. Bizning yene heptilik 'söhbet' lirimiz bar. U yerde yashlar erkin halda Uyghurche öginidu, héchkim yétekchilik qilmaydu. Xalighanche Uyghurche paranglishidu. Dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghurche öginiwatqan chet'elliklermu qatnishidu. Bizning yene bashqa nurghun pilanlirimiz bar, shunga tor bétimizge diqqet qilip turushni untumanglar."

"Tarim tori" ning nurghun programmiliri bolup, buning ichide tordashlarning qizghin alqishigha ériship kéliwatqini "Tarim söhbiti" (tarim talk) radiyo qanili iken. Zulpiqar bu radiyo qanilining riyasetchiliridin biri bolup, u bu radiyo qanili heqqide mundaq dédi: "'tarim söhbiti' qanilimizni eng köp qarshi ilin'ghan bir munber déyishke bolidu. Bu bizning bashta dep ötken 'ilham' nishanimizdiki bir tür. Chünki biz bu programmimizda oxshimighan sahelerde muweppeqiyet qazan'ghan Uyghur yashlirini ziyaret qilimiz. Mushu arqiliq herqaysi sahelerde oquwatqan bashqa Uyghur yashlirigha ilham bolsiken deymiz."

Bu radiyo qanilining qattiq tallashtin ötken yene bir yash riyasetchisi bar bolup u 24 yashliq babur ilchidur. Babur özni tonushturup mundaq dédi: "3 Yash waqtimda a'ilem bilen xotendin kanadagha köchmen bolup kelgenmiz. Men kanada kalgari uniwérsitétining soda kespini püttürgendin kiyin, ashu uniwérsitétta tor mutexessisi bolup ishlewatimen."

U özining "Tarim" guruppisidiki yashlargha qétilishining sewebi heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Buningdiki eng muhim seweblerning biri shuki, ana yurttin yiraqta uzun muddet yashash jeryanida we hazirqidek weten bilen alaqe üzülgen bir qiyin waqitta Uyghur tiligha, medeniyitimizge we ana wetinimizde yashawatqan qérindashlirimizgha bolghan qiziqishim kücheydi. Méningche, chet'elde chong bolghan nurghun yashlarning manga oxshash öz medeniyitini bilgüsi kélidu. Lékin purset yoq. Munewwer we zulpiqardek ésil yashlar 'tarim tori' dek mushundaq qaltis sehnini hazirlaptu. Bu tor bet Uyghurlarning medeniyitini dunyagha tonutupla qalmay, belki yene Uyghur yashlirining biz yashawatqan dunyani chüshinishigimu yardimi bolidu. Biz bu tor bette nurghun ishlarni qilalaymiz."

Baburning kanada parlaméntigha Uyghur mesilisini tonushturush pilani bar iken, u bu heqte mundaq dédi: "Men özümni 'pa'aliyetchi' dep qaraymen, méningche, Uyghurlarning köpinchisi ashundaq. Men Uyghurlargha yürgüzülüwatqan zulumni kanada xelqige anglitishqa tirishiwatimen. Eng chong nishanim bolsa Uyghur mesilisining kanadaning hökümet orunlirida tilgha ilinishi. Eger kanada parlaméntida bir kishi bolsimu Uyghurlar heqqide gep qilsa, Uyghur mesilisining jiddiy qarilishigha türtke bolatti."

Axirida bu ot yürek yashlar "Tarim tori" ning egeshküchilirige ana tilida köngül sözlirini izhar qilishti. Ularning hemmisining bir sözi bar idi, u bolsimu: "Kélinglar dostlar, 'tarim' ni bille güllendüreyli!"

Uyghurlargha, bolupmu muhajirette yashawatqan Uyghurlargha "Tarim" naxshisi natonush bolmisa kérek.

Tarim deryasi Uyghur diyaridiki eng chong ichki quruqluq deryasidur. Tarim deryasigha nechche onlighan tarmaq deryalar qoshulup, Uyghur diyaridiki ghayet zor su sistémisini berpa qilghan. Tarim deryasi tarixta lopnur kölige qoyulatti, emma bügün bu ana deryaning töwen éqini lopnurgha yétip barmayla qurup ketmekte.

Toluq bet