Сам бровнбәк: хитай һөкүмити «уйғурларниң әркин яшишиға йол қоюши керәк» (2)

Мухбиримиз алим сейтоф
2019-10-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
 Американиң хәлқаралиқ диний әркинлик алаһидә әлчиси сам бровнбәк пәйшәнбә күни әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң зияритини қубул қилди
Американиң хәлқаралиқ диний әркинлик алаһидә әлчиси сам бровнбәк пәйшәнбә күни әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң зияритини қубул қилди
RFA

Алим: америка һөкүмити өткән ай бирләшкән дөләтләр тәшкилати омумий йиғини җәрянида бир қанчә пәвқуладдә муһим паалийәтләрни уюштурди. Америка бу арқилиқ немә мәқсәткә йәтмәкчи? хитайниң инкаси қандақ болди?

Бровнбәк: америкиниң қиливатқини уйғурларниң бешиға кәлгән күлпәтләрни йорутушқа тиришиш. Бу бир вәһимилик кишилик һоқуқ вәзийити. Бу йәрдә бир милйондин артуқ адәм тутуп туруш лагерлириға қамалған болса, лагер сиртидикиләрму бихәтәрлик камералири вә сүний әқил системилири билән қапланған мәвһум тутуп туруш лагерида яшимақта. Биз хитай һөкүмитиниң өзидики мусулман аз санлиқларға мана мушундақ қиливатқанлиқини йорутуватимиз. Бу бир диний зиянкәшлик. Уйғурларниң диний һоқуқлири б д т кишилик һоқуқ хитабнамиси вә хитайниң асасий қанунидиму капаләткә игә қилинған. Шуңа биз дуняға хитайниң немә қиливатқанлиқини намаян қилишқа тиришиватимиз. Хитайниң инкаси болса, бир милйон адәмни солап қоюшни пәқәт бир хил «терроризмға қарши һәрикәт» дәп көрситишкә урунуштин ибарәт болди. Мениңчә уларниң инкаси начар яки натоғра һәмдә вәзийәткә адаләтсизлик қилиш шәклидә болуп кәлди. Улар бу вәзийәттә, уйғурларни әркин яшиғини қоюши керәк. 

Алим: сиз мусулман нопуси көп болған түркийә, пакистан, сәуди әрәбистан, һиндонезийә вә малайсияға охшаш дөләтләрниң б д т омумий кеңишидә давамлиқ сүкүтни таллишиға қандақ қарайсиз? 

Бровнбәк: мән уларниң сүкүтидин әпсусландим. Бир қисим ғәрб әллири бу мәсилини ениқ шәкилдә оттуриға қоюватиду. Ғәрб әллиридики журналистларму бу вәзийәтни наһайити яхши йорутуп хәвәр қилди. Мениң үмидим, мушу мусулман нопуси көп дөләтләрдики бир қисим кишиләрниң уйғурларниң бешиға кәлгән күлпәтләрни аңлашқа башлиши вә сада чиқирип дөләт рәһбәрлирини хитайниң қилмишлириға қарши техиму күчлүк вә үнүмлүк һәрикәт қоллинишқа мәҗбурлишидур. Хитай уйғурларғила зулум селипла қалмастин, бәлки хитайдики башқа мусулманларғиму зулум селиватиду. Улар бир мунчә христиан черкавлирини тақивәтти. Улар фалунгочиларға йиллардин бери зиянкәшлик қилип кәлди. Тибәт буддизми нәччә он йиллар мабәйнидә хитай коммунист һөкүмитиниң төмүр тапини астида чәйләнди. Буларда қилчә өзгириш болғини йоқ. Шуңа бу хитай компартийәсиниң хитайдики барлиқ иманлиқ инсанларға қарши динға елан қилған урушидур. 

Алим: сизниң давамлиқ сүкүтни таллиған мусулман нопуси көп дөләтләргә дәйдиған немә сөзиңиз бар?

Бровнбәк: улар зуван сүрүши керәк. Тарих уларниң сүкүтини мукапатлимайду. Сүкүттә турушниң өзи мәлум бир нәрсиниң йүз беришигә қошулуш вә йол қоюштин дерәк бериду. Бу дегәнлик бу лагерларда шунчилик көп адәм зиянкәшликкә учраватқан шараитта, сиз бу мәсилә үстидики болушқа тегишлик муназиригә арилашмидиңиз, дегәнликтур.

Алим: америкиниң һиндонезийә турушлуқ баш әлчиси бу һәптә у дөләттики әң муһим икки мусулман тәшкилати билән учришип, уларни хитайда қаттиқ езиливатқан уйғурларниң мәсилиси көтүрүп чиқишқа дәвәт қилди. Сизниңчә бу бир үнүмлүк усулму, сизниңчә мусулман нопуси көп башқа әлләрдики америка дипломатлири вә әлчилири шу дөләтләрдики мусулман тәшкилатлар билән алақә бағлиши керәкму? 

Бровнбәк: мениңчә биз чоқум бу мусулман тәшкилатлири билән алақә бағлишимиз керәк. Мениңчә инсанлар җасаритини йоқатмаслиқи лазим. Нурғунлиған адәмләр пәқәт хитайниң пулидин қуруқ қалимиз дәп қорқушиду. Худди хитай уларни иқтисадий җәһәттин җазалайдиғандәк, яки бәзи сода келишимлирини тохтитидиғандәк. Әмма башқиларниң қәдир қиммити вә уларниң өзи етиқадини әркин бәҗа кәлтүрүши үчүн тик турушқа җасарәт қилишиңиз йәнә нурғун кишиләргә илһам беғишлайду. Болупму, мусулман дөләтләрниң рәһбәрлирини мусулман болғанлиқи үчүн шунчилик қаттиқ зиянкәшликкә учриған хәлқләр үчүн мәйданға чиқип, нида қилишқа үндәйду. 

Алим: сизниңчә американиң хитайда турушлуқ баш әлчиси уйғур райониға берип зиярәт қилиши керәкму?

Бровнбәк: мениңчә баш әлчимиз зиярәт қилиши керәк. Әмма мениңчә у һеч қандақ аваричилик вә тосалғуға учримиған һалда у йәргә бериши керәк. Униң барлиқ йәрләрни халиғанчә көрүшигә йол қоюлуши керәк. Әгәр у йәрләр худди хитай һөкүмити ейтқандәк «кәспий тәрбийәләш мәркәзлири» болған болса, ундақта униң хитай һөкүмитиниң қиливатқан яхши ишлирини көрүшигә йол қоюши керәк. Әмма мениң һес қилишимчә, у зияритидә бундақ нәрсиләрни көрәлмәйду. Униң көридиғини болса инсанлар өзи халимайдиған идеологийәгә мәҗбурлинидиған, вә өзиниң диний етиқадини халиған шәкилдә давамлаштуралмайдиған җаза лагерлиридин ибарәт болиду. Шуңа хитай һөкүмити дуняға у йәрләрдә болуватқан ишларни көрсәтмәйватиду. Бу, биз яшаватқан 2019 ‏-йилидики дуняда йүз бериватқан дәһшәтлик вәзийәт. Хитайға охшаш бир дуняви күчниң бу дәврдә өзиниң бир қисим хәлқигә бундақ һәрикәтләрни елип бериши адәмниң әқлигә сиғмайду. Бу хата. Буниңға хатимә берилиши керәк. 

Алим: әгәр хитай һөкүмити йәнә давамлиқ һалда җаза лагерлириниң мәвҗутлуқини, бир милйондин артуқ уйғур вә башқа хәлқләрни бу лагерларға солиғанлиқини инкар қилип, бирләшкән дөләтләр тәшкилати, америка вә хәлқараниң тәкшүрүши вә зиярәт қилишиға йол қоймиса, америка һөкүмити яки б д т хитайға техиму көп җаза тәдбирлири қоллиниш мумкинму?

Бровнбәк: мениңчә, буниң мумкинлики ениқ. Көргиниңиздәк, биз хитайниң заманиви сақчи дөлити һәрикитидә рол ойниған бир қанчә хитай муәссәсини қара тизимликкә алдуқ. Бу муәссәсиләргә җаза қойдуқ. Бу қилмишлар билән шуғуллиниватқан хитай әмәлдарлириға виза ембаргоси қойдуқ. Шинҗаңниң партийә секретари чен чүәнго бу сиясәтләрни әмәлийләштүрүватиду. Техиму көп адәмләр «буларға бесим қилиш үчүн елинған тәдбирләр арқилиқ партийә әмәлдарлириға бизниң бу қилмишларға қошулмайдиған мәйданимизни ениқ билдүрдуқ» дейишмәктә. 

Униңдин сирт, биз бу қаттиқ қол, һәммини өз ичигә алған «ғоҗа ака» сақчи дөлити системилириниң башқа дөләтләргиму експорт қилинишини халимаймиз. Биз бундақ болушидин наһайити әндишә қиливатимиз. 

Уларниң бу сақчи дөлити техникилириниң яман ғәрәздә ишлитиши мумкин болған истибдат дөләтләргә експорт қилишниң алдини елиш, бәзи муәссәсиләрниң қара тизимликкә киргүзүлүшидики сәвәбләрниң бири.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт