Хитайниң назарәт системисидики асаслиқ үскүниниң бири ашкариланди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-05-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тивитер қатарлиқ таратқуларда тарқалған «бир кунупка билән сақчиға мәлум қилиш әсваби» ниң көрүнүши.
Тивитер қатарлиқ таратқуларда тарқалған «бир кунупка билән сақчиға мәлум қилиш әсваби» ниң көрүнүши.
Social Media

Йеқинда фейсбок, тивитер қатарлиқ таратқуларда хитай даирилириниң уйғур елидики дукан, мәһәллә комитет, идариләрниң қоғдаш бөлүми қатарлиқ орунларға бир туташ орунлаштурған үскүнә икәнлики қәйт қилинған икки парчә сүрәт тарқитилди вә буларниң уйғур елидики көзитиш вә назарәт қилиш вәзийитини йорутуп беридиғанлиқи илгири сүрүлүп нурғун қетим һәмбәһирлинип, бәлгилик инкас қозғиди. Мухбиримизниң мәзкур үскүниләр һәққидә игилигән учурлиридин, сүрәттики үскүниниң җоң шиң ширкити тәрипидин ишләнгән бир кунупка билән сақчиға мәлум қилиш әсваби икәнлики мәлум болди. Шундақла буниң хитай һөкүмитиниң уйғур елидики тинч-аман шәһәр суписи мулазимити суписи дәп аталған бир туташ назарәт системисида қоллиниватқан асаслиқ үскүниниң бири икәнлики ашкариланди.

Чен чуәнго уйғур елигә партком секретари болуп тәйинләнгәндин кейин уйғур елидә қоллиниватқан юқири техникалиқ вә кәң көләмлик тәқиб қилиш системисиниң бу районни худди бир «сақчи дөлити» гә айландуруп қойғанлиқи дуня ахбаратида көп қетим тилға елинип кәлмәктә. Хитайдики санаәт бихәтәрлики васитичилик һәққи ширкити тәрипидин елип берилған бир истатескиға қариғанда 2017-йилиниң алдинқи йеримида һөкүмәтниң уйғур елидики бихәтәрлик саһәсигә салған мәблиғи 2015-йилидики 27 милйон доллардин бирақла бир милярд долларға өрлигән икән.

Илгири америкадики нопузлуқ журналлардин «вал ситрит журнили» да юқириқи истатеска нәқил елинип «шинҗаңдики 12 күн: хитайдики назарәт системисиниң күндилик һаятни вәйран қилиши» мавзулуқ мақалә елан қилинип «үрүмчини йәр шаридики әң қаттиқ назарәт қилинидиған йәр болса керәк», дәп бешарәт бәргәниди. Мақалидә йәнә: «хитай һөкүмитиниң бәзи уйғурлар шиддәт васитисини қоллинип туруп елип барған мустәқиллиқ күришини уҗуқтуруш үчүн еливатқан тәдбирлири шинҗаң уйғур аптоном райониниң мәркизи үрүмчи шәһирини худди бир юқири техника билән җәмийәтни идарә қилишниң тәҗрибиханисиға айландуруп қоюпту» дәп тәсвирләнгән иди.

Хәлқарадики нурғун даңлиқ ахбарат васитилиридә, хитай һөкүмитиниң уйғур районида ишқа селиватқан юқири пән-техникалиқ назарәт қилиш системиси талаш-талаш қилиниватқан болсиму, назарәт қилиш системисидики асаслиқ үскүнә-аппаратларниң чүм пәрдиси техи толуқ ечилмиди. Бу хил назарәт қилиш техника үскүнилиригә аит әһвал дуня җамаәтчиликидә қизиқиш қозғимақта.

Шу сәвәбтин йеқинқи икки күндин буян уйғур елидики дукандарлар өзиниң дуканлириға орнатқан, террорлуқтин қоғдиниш бихәтәрлик үскүниси икәнлики чүшәндүрүлгән бир үскүниниң сүрити торларда кәңри тарқилип ғулғула қозғиди. Сүрәткә инкас қайтурған бәзиләр бу аппаратниң аваз сүзгүч икәнликини қәйт қилса, йәнә бәзиләр сақчиға мәлум қилип үскүниси икәнликини билдүрмәктә.

Биз бу үскүниниң қандақ үскүнә икәнлики вә қайси система үчүн, қандақ даиридә қоллиниватқанлиқи қатарлиқ тәпсилий мәлуматларға еришиш үчүн уйғур дияридики сақчиханилар вә башқилар билән алақилишишкә тиришқан болсақму телефонимиз уланмиди.

Биз бу соаллиримиз һәққидә җаваб елиш үчүн аңлиғучилиримиздин бир йил аввал чәтәлгә чиққан үрүмчи шәһириниң тинч-аман шәһәр суписи мулазимити суписида техник хадим болуп ишлигән бир уйғурға мураҗиәт қилдуқ. У өзиниң торларда тарқалған мәзкур сүрәттики үскүнини яхши билидиғанлиқи вә уни орнитишқа қатнашқанлиқини билдүрди. Әмма у юртида қалған ата-анисиниң бихәтәрлики үчүн авази вә нам шәрипини йошуруп қелиш шәрти билән бизни бу үскүнә һәққидә өзи билидиған учурлар билән тәминлиди. У мундақ деди: «сүрәттики бу үскүнә хитайчә йи җийән бавҗиң, йәни бир кунупка билән сақчиға мәлум қилиш аппарати дейилиду. Мәһәллә комитети қоғдаш ишханиси, коча-башқармиси, дукан, сода-сетиқ мәркәзлири, меһманхана, дохтурхана, банка, тиҗарәт характерини алған һәр қандақ орун, аммиви сорунлар һәтта йәсли, мәктәп, һәммила йәрдә бу хил бир кунупка билән мәлум қилиш үскүниси орнитилған. Бу аппарат җоңшиң ширкити тәрипидин мәхсус уйғур елидики сиясий қанун башқармисиниң буйруқи билән әслидики банкиларниң сақчиға мәлум қилиш аппаратини йеңилап өзгәртиш киргүзүп лайиһиләнгән үскүнә болуп, кунупкисини бирла қетим басқанда әң йеқин әтраптики сақчи понкитиға сигнал бериду, улар бир минут ичидә йетип келиду вә йәнә бу сигнал уйғур елидики тинч-аман шәһәр суписи мулазиметириға уланған. Шу җайдин биваситә назарәт қилиниду.»

Бу мәлумат бәргүчи йәнә бизгә бу үскүниниң қачан орнитилишқа башлиғанлиқи вә қайси даиридә қоллиниливатқанлиқи һәққидә сориған соаллиримизға җаваб берип мундақ деди: «бу үскүниләр пүтүн аптоном район миқясида сиясий қанун башқармисиниң буйруқи билән сақчихана, коча башқуруш башқармилири дегәндәк орунларниң һәмкарлиқида 2017-йили 5-айдин башлап орнитилишқа башлиған. 6 Ай ичидә пүтүн һәммә йәрни қаплап болди вә һәр бир шәһәр, наһийәләрниң назарәт суписи системисиға уланди. Буниң әсли җоң шиң ширкитидин ишлинип чиқиш тәннәрхи 120 сом, җуңго телеграф ширкити униңға 80 сом қошуп базарға салди. Бу үскүнини һәр қандақ дукандар орнитиши шәрт, улар җуңго телеграф ширкитидин сетивелип, һәр айлиқиға 19 хәлқ пулидин төләп мулазимитини сақлап туруши керәк. Һәр он дукандар бир башқуруш гурупписи системиси бойичә башқурулиду. Бу үскүнә һәр күни синақ қилинип маневир елип берилиду. Йәни мушу үскүнә сигнал бәргәндин кейин дукандарлар қоллириға тоқмақлирини елип кочиға чиқип туруп вә буйруқ бойичә маневир елип бариду, бу күндилик бир мәшғулатқа айланди. Әгәр бу үскүнини сетивалмисиңиз дукиниңиз тақилиду, һәтта вақтида айлиқ мулазимәт һәққини тапшурмиған яки үскүнидин кашила чиққанлиқини вақтида мәлум қилмиғанда бәлгилик җазаға учрайду».

Йәнә бир инкас қилғучи бу хил үскүниниң йезилардики өйләргичә көргәнликини билдүрүп мундақ дәйду: «хитайниң кәң көләмлик юқири техникилиқ тәқиб қилиш системисиға уланған бу хил үскүнә аппаратларни, хитай һөкүмити нөвәттә уйғурларға йүргүзүватқан болса, кейинчә у хитай пуқралири үчүн һәтта пүтүн дуня үчүн бир зор хәвп яритидиғанлиқи торлардиму талаш тартип қилинмақта».

Хәлқаралиқ инсан һәқлири тәшкилатлири дуняни, хитайниң уйғур районида бир милйондәк хәлқни җаза лагерлириға қамап, уларниң кишилик һоқуқини еғир дәпсәндә қиливатқан бир пәйттә йәнә уйғур диярини хәлқни назарәт қилидиған юқириқи техникалиқ назарәт системисини тәрәққий қилдуридиған тәҗрибәханисиға айландуруп қоюватқанлиқини, бу системиниң ялғуз уйғур районидила әмәс, пүткүл дуняда әркинликкә тәһдит салидиғанлиқи билән агаһландурмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт