Xitayning nazaret sistémisidiki asasliq üskünining biri ashkarilandi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-05-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Tiwitér qatarliq taratqularda tarqalghan "Bir kunupka bilen saqchigha melum qilish eswabi" ning körünüshi.
Tiwitér qatarliq taratqularda tarqalghan "Bir kunupka bilen saqchigha melum qilish eswabi" ning körünüshi.
Social Media

Yéqinda féysbok, tiwitér qatarliq taratqularda xitay da'irilirining Uyghur élidiki dukan, mehelle komitét, idarilerning qoghdash bölümi qatarliq orunlargha bir tutash orunlashturghan üsküne ikenliki qeyt qilin'ghan ikki parche süret tarqitildi we bularning Uyghur élidiki közitish we nazaret qilish weziyitini yorutup béridighanliqi ilgiri sürülüp nurghun qétim hembehirlinip, belgilik inkas qozghidi. Muxbirimizning mezkur üsküniler heqqide igiligen uchurliridin, sürettiki üskünining jong shing shirkiti teripidin ishlen'gen bir kunupka bilen saqchigha melum qilish eswabi ikenliki melum boldi. Shundaqla buning xitay hökümitining Uyghur élidiki tinch-aman sheher supisi mulazimiti supisi dep atalghan bir tutash nazaret sistémisida qolliniwatqan asasliq üskünining biri ikenliki ashkarilandi.

Chén chu'en'go Uyghur élige partkom sékrétari bolup teyinlen'gendin kéyin Uyghur élide qolliniwatqan yuqiri téxnikaliq we keng kölemlik teqib qilish sistémisining bu rayonni xuddi bir "Saqchi döliti" ge aylandurup qoyghanliqi dunya axbaratida köp qétim tilgha élinip kelmekte. Xitaydiki sana'et bixeterliki wasitichilik heqqi shirkiti teripidin élip bérilghan bir istatéskigha qarighanda 2017-yilining aldinqi yérimida hökümetning Uyghur élidiki bixeterlik sahesige salghan meblighi 2015-yilidiki 27 milyon dollardin biraqla bir milyard dollargha örligen iken.

Ilgiri amérikadiki nopuzluq zhurnallardin "Wal sitrit zhurnili" da yuqiriqi istatéska neqil élinip "Shinjangdiki 12 kün: xitaydiki nazaret sistémisining kündilik hayatni weyran qilishi" mawzuluq maqale élan qilinip "Ürümchini yer sharidiki eng qattiq nazaret qilinidighan yer bolsa kérek", dep bésharet bergenidi. Maqalide yene: "Xitay hökümitining bezi Uyghurlar shiddet wasitisini qollinip turup élip barghan musteqilliq kürishini ujuqturush üchün éliwatqan tedbirliri shinjang Uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchi shehirini xuddi bir yuqiri téxnika bilen jem'iyetni idare qilishning tejribixanisigha aylandurup qoyuptu" dep teswirlen'gen idi.

Xelq'aradiki nurghun dangliq axbarat wasitiliride, xitay hökümitining Uyghur rayonida ishqa séliwatqan yuqiri pen-téxnikaliq nazaret qilish sistémisi talash-talash qiliniwatqan bolsimu, nazaret qilish sistémisidiki asasliq üsküne-apparatlarning chüm perdisi téxi toluq échilmidi. Bu xil nazaret qilish téxnika üskünilirige a'it ehwal dunya jama'etchilikide qiziqish qozghimaqta.

Shu sewebtin yéqinqi ikki kündin buyan Uyghur élidiki dukandarlar özining dukanlirigha ornatqan, térrorluqtin qoghdinish bixeterlik üskünisi ikenliki chüshendürülgen bir üskünining süriti torlarda kengri tarqilip ghulghula qozghidi. Süretke inkas qayturghan beziler bu apparatning awaz süzgüch ikenlikini qeyt qilsa, yene beziler saqchigha melum qilip üskünisi ikenlikini bildürmekte.

Biz bu üskünining qandaq üsküne ikenliki we qaysi sistéma üchün, qandaq da'iride qolliniwatqanliqi qatarliq tepsiliy melumatlargha érishish üchün Uyghur diyaridiki saqchixanilar we bashqilar bilen alaqilishishke tirishqan bolsaqmu téléfonimiz ulanmidi.

Biz bu so'allirimiz heqqide jawab élish üchün anglighuchilirimizdin bir yil awwal chet'elge chiqqan ürümchi shehirining tinch-aman sheher supisi mulazimiti supisida téxnik xadim bolup ishligen bir Uyghurgha muraji'et qilduq. U özining torlarda tarqalghan mezkur sürettiki üskünini yaxshi bilidighanliqi we uni ornitishqa qatnashqanliqini bildürdi. Emma u yurtida qalghan ata-anisining bixeterliki üchün awazi we nam sheripini yoshurup qélish sherti bilen bizni bu üsküne heqqide özi bilidighan uchurlar bilen teminlidi. U mundaq dédi: "Sürettiki bu üsküne xitayche yi jiyen bawjing, yeni bir kunupka bilen saqchigha melum qilish apparati déyilidu. Mehelle komitéti qoghdash ishxanisi, kocha-bashqarmisi, dukan, soda-sétiq merkezliri, méhmanxana, doxturxana, banka, tijaret xaraktérini alghan her qandaq orun, ammiwi sorunlar hetta yesli, mektep, hemmila yerde bu xil bir kunupka bilen melum qilish üskünisi ornitilghan. Bu apparat jongshing shirkiti teripidin mexsus Uyghur élidiki siyasiy qanun bashqarmisining buyruqi bilen eslidiki bankilarning saqchigha melum qilish apparatini yéngilap özgertish kirgüzüp layihilen'gen üsküne bolup, kunupkisini birla qétim basqanda eng yéqin etraptiki saqchi ponkitigha signal béridu, ular bir minut ichide yétip kélidu we yene bu signal Uyghur élidiki tinch-aman sheher supisi mulazimétirigha ulan'ghan. Shu jaydin biwasite nazaret qilinidu."

Bu melumat bergüchi yene bizge bu üskünining qachan ornitilishqa bashlighanliqi we qaysi da'iride qolliniliwatqanliqi heqqide sorighan so'allirimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Bu üsküniler pütün aptonom rayon miqyasida siyasiy qanun bashqarmisining buyruqi bilen saqchixana, kocha bashqurush bashqarmiliri dégendek orunlarning hemkarliqida 2017-yili 5-aydin bashlap ornitilishqa bashlighan. 6 Ay ichide pütün hemme yerni qaplap boldi we her bir sheher, nahiyelerning nazaret supisi sistémisigha ulandi. Buning esli jong shing shirkitidin ishlinip chiqish tennerxi 120 som, junggo télégraf shirkiti uninggha 80 som qoshup bazargha saldi. Bu üskünini her qandaq dukandar ornitishi shert, ular junggo télégraf shirkitidin sétiwélip, her ayliqigha 19 xelq pulidin tölep mulazimitini saqlap turushi kérek. Her on dukandar bir bashqurush guruppisi sistémisi boyiche bashqurulidu. Bu üsküne her küni sinaq qilinip manéwir élip bérilidu. Yeni mushu üsküne signal bergendin kéyin dukandarlar qollirigha toqmaqlirini élip kochigha chiqip turup we buyruq boyiche manéwir élip baridu, bu kündilik bir meshghulatqa aylandi. Eger bu üskünini sétiwalmisingiz dukiningiz taqilidu, hetta waqtida ayliq mulazimet heqqini tapshurmighan yaki üskünidin kashila chiqqanliqini waqtida melum qilmighanda belgilik jazagha uchraydu".

Yene bir inkas qilghuchi bu xil üskünining yézilardiki öylergiche körgenlikini bildürüp mundaq deydu: "Xitayning keng kölemlik yuqiri téxnikiliq teqib qilish sistémisigha ulan'ghan bu xil üsküne apparatlarni, xitay hökümiti nöwette Uyghurlargha yürgüzüwatqan bolsa, kéyinche u xitay puqraliri üchün hetta pütün dunya üchün bir zor xewp yaritidighanliqi torlardimu talash tartip qilinmaqta".

Xelq'araliq insan heqliri teshkilatliri dunyani, xitayning Uyghur rayonida bir milyondek xelqni jaza lagérlirigha qamap, ularning kishilik hoquqini éghir depsende qiliwatqan bir peytte yene Uyghur diyarini xelqni nazaret qilidighan yuqiriqi téxnikaliq nazaret sistémisini tereqqiy qilduridighan tejribexanisigha aylandurup qoyuwatqanliqini, bu sistémining yalghuz Uyghur rayonidila emes, pütkül dunyada erkinlikke tehdit salidighanliqi bilen agahlandurmaqta.

Toluq bet