Хитай һөкүмити сайрагүл савутбайға қарши һуҗум башлиди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-03-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Қазақистан чеграсидин қанунсиз өткән» дәп әйипләңән қазақ ханим сайрагүл саутбай. 2018-Йили. Қазақистан.
«Қазақистан чеграсидин қанунсиз өткән» дәп әйипләңән қазақ ханим сайрагүл саутбай. 2018-Йили. Қазақистан.
Social Media

Йеқинда америка ташқи ишлар министирлиқи 2020-йиллиқ «җәсур аяллар хәлқара мукапати» тарқатқан иди. Мәзкур мукапатқа еришкән 12 аялниң арисида уйғур елидики лагерлар һәққидә ғәрб дунясиға гуваһлиқ бәргән шаһит сайрагүл савутбайму бар болуп, бу вәқә иҗтимаий таратқуларда күчлүк инкас қозғиди.

Аридин бир нәччә күн өтүп, хитайниң қазақистандики әлчиси җаң шявниң фейсбук бетидә буниңға нисбәтән қилған пикри аммиви ахбарат васитилиридә бир қатар мақалиләрниң елан қилинишиға сәвәб болди. Бу шундақла иҗтимаий таратқулардиму күчлүк ғулғула қозғиди.

«Қазақистан бүгүн» агентлиқида елан қилинған «туташ серк-хитай әлчисиниң сайрагүл савутбайниң америкада мукапатлиниши һәққидики пикри» намлиқ мақалидин мәлум болушичә, хитай әлчиси, биринчидин, лагер шаһити сайрагүл савутбайни, иккинчидин, униңға юқири дәриҗилик мукапат бәргән америка һөкүмитини әйиблигән.

«Пәрғанә» агентлиқида берилгән «хитай әлчиси әлдин қачқан қазақ қизини сатқунлуқта вә төһмәттә әйиблиди» намлиқ мақалида ейтилишичә, хитай әлчиси сайрагүл савутбайни «җинайәтчи» дәп атиған. У мундақ дегән: «қандақму җәсурлуқ һәққидә сөз болуши мумкин? униң җәсурлуқи - бу өз вәтинини сетиш, уни һәм униң аилисини баққан дөләтни әң қәбиһ вә пәс сөзләр билән қарилаштур.»

Хитай әлчиси бу мукапатни хитайниң ички ишлириға арилишишқа қаритилған чоң иғва дәп қарап, лагерлар орунлашқан уйғур елиниң бихәтәр вә гүлләнгән район икәнликини тәкитлигән.

Мақалида йәнә кейинки бир нәччә йил давамида уйғур елидә диний вә миллий әйибләшләрниң йүргүзүлүп, милйонлиған уйғур, қазақ һәм қирғизларниң азаб чекиватқанлиқи ейтилған.

«Қазақистан закон» ахбарат агентлиқида елан қилинған «хитай әлчиси қазақ қизиниң җәсурлуқ мукапати алғанлиқи һәққидә пикир билдүрди» дегән мақалида көрситилишичә, җаң шяв хитай даирилириниң уйғур елидики сияситини һәр тәрәплимә ақлашқа тиришқан. У уйғур елидики барлиқ милләтләрниң тинч өмүр сүрүватқанлиқини, «кәспий билим бериш мәркәзлирини» пүттүргүчиләрниң иш орунлириға бималал орунлишиватқанлиқини, әлдә террорлуқ вә диний ашқунлуққа қарши күрәшниң үнүмлүк кетиватқанлиқини илгири сүргән.

Радийомиз зияритини қобул қилған сиясәтшунас дос көшим әпәндиниң пикричә, хитайниң һазир аз санлиқ милләтләргә қарши йүргүзүватқан барлиқ һәрикәтлирини һәр түрлүк йоллар арқилиқ ақлашқа, йошурушқа тиришиватқанлиқини рошән көрүшкә болидикән. У мундақ деди: «сайрагүлниң ахирғичә йәткүзгини шуки, у өз аилиси билән қошулған болса, йәнә бир тәрәптин, хитайниң аз санлиқ милләтләргә қаритилған сияситини паш қилди. Мениң оюмчә, бу һөрмәтләшкә лайиқ бир иш. Бу йәрдә у өзиниң һәм пуқралиқ пәрзини һәм анилиқ бурчини көрсәтти. Шуниң үчүн мән униң мунчилик юқири дәриҗигә көтүрүлгәнликини толуқ қоллаймән. Бу әлвәттә, америка үчүнму яхши. Америка хитай билән риқабәтлишиватқан мәмликәт болғанлиқтин американиң сайрагүлни мукапатлашқа таллиши һәм сайрагүлниң қилған ишлириниң бир-биригә мас келиши хитайни биарам қиливатиду. Әмди қазақистан һөкүмити болса буниңға һеч қандақ бир мәвқә билдүрәлмәйду.»

Дос көшим бу мәсилидә қазақистанниң битәрәп позитсийә қоллиниватқанлиқини, сайрагүл савутбай қазақистан пуқраси болмиғанлиқтин қазақистанниң бу ишқа арилишалмайдиғанлиқини тәхмин қилди.

«Җас алаш» гезитидә елан қилинған «батур сайрагүл хитайниң оғисини қайнатти» намлиқ мақалида хитай әлчисиниң дипломатқа хас сипайлиқни қайрип қоюп, фейсбуктики өз һесабатида америка вә сайрагүлгә қарита һуҗумға өткәнлики ейтилған. Мақалида йәнә буларниң һечқайсисиниң сайрагүл савутбайниң шәхсийитигә көләңгә чүшүрәлмәйдиғанлиқи тәкитләнгән. Униңда мундақ дейилгән: «қазақистан һөкүмитиниң сайрагүл савутбайға панаһлиқ бәрмәслики хитайниң мәйлигә беқип, шинҗаңдики қазақлар һәм уйғурларға вә башқиму аз санлиқ милләтләргә қилиниватқан тәқибләшләрни, шундақла йиғивелиш лагерларниң мәвҗутлуқини йошуруп қелишни көзләйдиған сиясий қарар иди. Шуңлашқа униңға панаһлиқ берилмиди, сайрагүл савутбай бала-чақисини йетиләп, қазақистандин кетишкә мәҗбур болди.»

«Атаюрт пидаийлири» тәшкилатиниң әзаси қайрат байтолла әпәндиниң ейтишичә, сайрагүл савутбайға мукапатниң берилиши хитайни қаттиқ биарам қилған һәм шуниң үчүн хитай наразилиқ билдүргән. У мундақ деди: «шуниң билән биргә хитайниң ташқи ишлар министирлиқи мухбирларниң соаллириға җаваб бәргән. Шәрқий түркистандики сайрагүл савутбайниң һәдиси бисара савутбай, сиңлиси панаргүл савутбай шундақла сайрагүл илгири ишлигән чағансу башланғуч мәктипиниң мудири қаданур таҗи, моңғолкүрә наһийәлик қәрз коператипиниң башлиқи тиән шилин қатарлиқлар ‹сайрагүл савутбай ахча елип кәтти, сиясий тәрбийиләш лагерида муәллим болмиған' дегәнгә охшаш қарилаш, яла йепиш сөзлирини қилишқа башлиди. Биз әлвәттә, уларни бесим астида қилди, дәп чүшинимиз. Өз вақтида рабийә қадирниң уруқ-туғқанлирини шундақ қилдурған иди. Ким хитайға қарши болса, хитай тәрәп шуларни ‹өз йеғида өзи гөшини қоруш' тактикиси арқилиқ қарилайду, яла япиду. Сайрагүл савутбай хитайниң шәрқий түркистандики йиғивелиш лагерлирини паш қилған дәсләпки шаһит. Шуниң үчүн биз хитайниң сайрагүл савутбайни һәр қандақ шәкилдә қарилишиға қарши.»

Тонулған қазақистанлиқ паалийәтчиләрниң бири, журналист җанболат мамай ютубтики нутқида хитай әлчиси җаң шявниң сайрагүл савутбай мәсилисигә аит ейтқан пикри һәққидә мундақ дегән: «қандақла болмисун, башәлчи дипломат болуши керәк. У биринчи нөвәттә өзи туруватқан әлниң өрп-адитини, җәмийәтлик пикрини һөрмәтлиши, шуниң билән һесаблишиши керәк. У бу әлниң меһмини. У мәмликәт рәһбири әмәс, пәқәт вәкили.»

Җанболат мамай хитай әлчисиниң қилған пикрини қаттиқ әйибләп, қазақистанда сайрагүл савутбайни түрмигә олтурғузуп сотлиған болса, америка қошма штатлири униңға дөләт мукапати бәргәнликини, буни пүткүл қазақистан үчүн чоң абруй, һөрмәт сүпитидә қобул қилиш керәкликини тәкитлигән.

Қазақистандики уйғур паалийәтчилириниң бири шәһәрбанум сәйдуллайева ханим қазақ қизи сайрагүл савутбайниң «җәсур аяллар хәлқара мукапати» ға еришкәнликиниң муһаҗирәттики, шу җүмлидин қазақистандики уйғурларни қаттиқ хушал қилғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «сайрагүл хитай фашистлириниң вәтинимиздә уйғур, қазақ вә башқа түркий милләтләргә қарши елип бериватқан ирқий қирғинчилиқиниң гуваһчиси сүпитидә хитайниң бу қирғинчилиқини пүткүл дуняға йәткүзди. Хитай кейинки вақитларда һеч қандақ лагерларниң мәвҗут әмәсликини сөзлитип келиватиду. Әлвәттә, биз муһаҗирәттики уйғурлар хитайниң бу рәзил сияситигә һеч қачан ишәнмәймиз.»

Шәһәрбанум сәйдуллаева руқийә пәрһат, меһригүл турсун, гүлбаһар җелилова қатарлиқ көплигән лагер шаһитлириниму хәлқараға гуваһчи сүпитидә елип чиқишниң муһимлиқини, бу җәһәттә барлиқ уйғур тәшкилатлириниң бирлишип һәрикәт қилиш лазимлиқини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт