Паспорт мәсилиси сәудидики уйғур муһаҗирлириниң келәчикидә ениқсизлиқ пәйда қилмақта

Мухбиримиз әркин
2020-01-29
Share
seudi-uyghur-pasport.jpg Мәлум бир уйғур вақти өтүп кәткән хитай паспорти билән хитай әлчиханисидин берилгән саяһәт кинишкисини тутуп турған көрүнүш. 2019-Йили 2-өктәбир, сәуди.
AFP

Хитайниң сәуди әрәбистандики әлчиханисиниң уйғурларға паспорт йеңилап бәрмәслики паспорт қәрәли тошуп кәткән яки тошуп кетиш алдидики уйғурларға зор кашила пәйда қилип, оқуш, тиҗарәт, тирикчилик вә чәтәлгә чиқиш ишлирида зор қийинчилиқ пәйда қиливатқанлиқи мәлум. Уларниң тәкитлишичә, паспорт қәрәлиниң тошуп кетип, һөҗҗәтсиз қелиштәк бу әһвал уларниң дөләт тәвәликисиз қелип, келәчики ениқсизлиққа мәһкум болуштәк хәвпни туғдурмақтикән.

Мәзкур мәсилә фирансийә агентлиқиниң диққитини қозғиған. Мәзкур агентлиқ 27‏-январ күни бәргән хәвиридә сәудидики бу уйғурларниң бир хил "мумкинсиз таллашқа дуч кәлгәнлики" ни илгири сүргәниди. Биз 28‏-январ күни сәуди әрәбистандики бәзи уйғур муһаҗирлар билән алақилишип, уларниң паспорт мәсилисидики қийинчилиқиға даир бәзи тәпсилатларни игилидуқ. Уларниң тәкитлишичә, хитайниң сәуди әрәбистандики әлчиханиси паспорт йеңилашқа илтимас қилған уйғурларға ақ паспорт беридикән. Бу паспорт пәқәт хитайға қайтип кетишкила ярайдикән. Лекин чәтәлдики уйғурлар паалийәтчиләр, хитайға қайтип барған һәрқандақ уйғурни лагерларниң күтүп турғанлиқини агаһландурмақта. Уларниң тәкитлишичә, "уйғурларға паспорт йеңилап бәрмәслик уларни хитайға қайтуруп кетишкә мәҗбурлаштики бир хил истратегийә" икән.

Сәуди әрәбистанда турушлуқ бир уйғур ханимниң радийомизға билдүрүшичә, нөвәттә хитайниң сәудидики әлчиханиси уйғурларға паспорт йеңилап бәрмигәчкә уйғурлар амалсиз түркийә қатарлиқ дөләтләргә кетип бармақтикән. У, 28‏-январ радийомизға бәргән бу һәқтики учурида мундақ деди: "һазир толиси түркийәгә кетиватиду. Бу йәрдин түркистанға баралмай толиси түркийәгә кетип бариду. Бу йәрдиму азрақ чиңайтип қойди, оттурумни, бир адәмни манчә пул төләйсән һәр айда, дәп. Шуңа, бу йәрдә балилири җиқ адәмләр бу йәрдә туралмай түркийәгә кетип бариду, һазир. ‏Вақти өтүп кәткәнләргә паспортини йеңилап бәрмәйдикән."

Һазир сәуди әрәбистанда оқуш, тиҗарәт, ишләмчилик яки башқа тирикчилик билән яшаватқан қанчилик уйғур барлиқи мәлум әмәс. Сәуди әрәбистандики бир уйғур оқуғучиниң 28‏-январ күни радийомизға билдүрүшичә, хитайниң сәудидики әлчиханиси 2017‏-йилдин башлап уйғурларниң паспортини йеңилап беришни тохтатқан. 2018‏-Йилға кәлгәндә туғулған балиларғиму паспорт бәрмигән. У, сәудидики юқириқи оқуғучи, әсли сәудида бирәр йүздәк бала оқуйдиғанлиқи, лекин хитайниң паспорт беришни тохтитиши билән нурғун оқуғучиларниң оқушини ташлап, түркийә қатарлиқ дөләтләргә кетишкә башлиғанлиқини билдүрди.

Юқириқи уйғур оқуғучи сәудидики уйғурларниң һечқандақ бир сиясий паалийәт билән алақиси йоқлуқи, уларниң сәуди қануни вә хитайға алақидар назук темиларға изчил еһтият билән муамилә қилип кәлгәнликини билдүрүп: "бу йәрдә бир нуқта бар шуни чүшәндүрүп қоюш керәк. Бу йәрдә бөлгүнчиликни уйғурлар қиливатқини йоқ. Оттура-шәрқ вә әрәб дунясида яшаватқан уйғурлар һечқачан бөлгүнчилик қилған әмәс. Бөлгүнчиликни ким қиливатиду, дегәндә, бөлгүнчиликни бу йәрдә хитайниң өзи қиливатиду. У бөлгүнчилик қилмиса немишқа бир мәктәптә оқуватқан вә яшаватқан оқуғучиға, мәсилән: бир җуңголуқ дәйли, уларниң ичидә моңғуллар бар, шевә бар, уйғур бар, әмма немишқа уйғурға йеңиланмайду?, бу паспорт. Немишқа бир мәктәптә оқуватқан җуңголуқ оқуғучилар ичидә мәсилән, уйғурға йеңиланмайду?, туңганға йеңилиниду. Демәк, бу йәрдә һәқиқий бөлгүнчиликни җуңго тәрәп қиливатиду. Әгәр у буниңға пуқралиқ салаһийәт билән муамилә қилған болса һәммигә охшаш муамилә қилиш керәк."

Юқириқи оқуғучиниң ашкарилишичә, сәудидики уйғур оқуғучилар өзлириниң паспортини йеңилап беришни тәләп қилип, сәудидики әлчиханисиға мәктуп сунған. Биз мунасивәт билән 28‏-январ күни хитайниң сәудидики әлчиханисиға телефон қилдуқ, лекин әлчихана телефонимизни алмиди. юқириқи уйғур оқуғучиниң билдүрүшичә, улар мәктупта пәқәт өзлириниң инсани һәқ-һоқуқлиринила тәләп қилған. У мәзкур мәктупниң мәзмуни һәққидә тохтилип мундақ деди: "униңда биз һечқандақ бөлгүнчиликни тәшәббус қилмидуқ. Хитайниң сияситигә арилашқан ишимизму йоқ. Пәқәт өзимизниң әқәллий һоқуқини. . . . . . . . Өзлириниң вәтәндашлириға қилинидиған муамилини қилсун, дедуқ. Униңда һечнәрсә тәләп қилмидуқ. Пәқәтла хитайларға, туңганларға бәргән нәрсини бизгиму бәрсун, чирайлиқ оқушимизни оқувалайли, дегән тәләпнила сундуқ. Биз униңдин башқа һечқандақ тәләп сунмидуқ."

Униң билдүрүшичә, хитай әлчиханиси униңға һечқандақ җаваб бәрмигән.

Сәуди әрәбистанда турушлуқ журналист вә диний зат сираҗиддин әзизи әпәндиниң қәйт қилишичә, нөвәттә сәуди әрәбистанда хитай паспорти билән яшайдиған уйғурларниң сани азийип кәткән. У, нурғун уйғурларниң башқа дөләтләргә кәткәнлики яки түркийә гиражданлиқиға өткәнликини билдүрүп, һазир паспорт мәсилисидики әң еғир қийинчилиққа сәудидики уйғур оқуғучилириниң дуч келиватқанлиқини билдүрди. У 28‏-январ зияритимизни қобул қилғанда, "бу мәсилә тез һәл қилинишқа тегишлик җиддий мәсилә болуп турмақта" деди.

Сәуди әрәбистанниң һазирға қәдәр қанчилик уйғурни хитайға қайтуруп бәргәнлики мәлум әмәс. Сираҗиддин әпәнди, 28‏-январ зияритимизни қобул қилғанда, тоқунуш болған районлар билән яки чәкләнгән бәзи тәшкилатлар билән алақиси бар кишиләрниң хитайға қайтуруп берилгән болуши мумкинлики, әмма хитайға қайтуруп берилгән конкрет кишиләр һәққидә һечқандақ бир хәвәр йоқлиғини билдүрди.

Сәуди әрәбистан хитайниң уйғур районидики бастуруш сияситини қоллап келиватқан дөләтләрниң бири. Сәуди әрәбистан вәлиәһди шаһзадә бин салман өткән йили хитайни зиярәт қилғанда, хитайниң уйғур аптоном районидики аталмиш "әсәбийлик" вә "террорлуққа" қарши йолға қоюп кәлгән тәдбирлирини қоллайдиғанлиқини билдүргән. У хитайниң "террорлуққа" бихәтәрлик тәдбирлирини елиш һоқуқи бар" дегәниди. Бирақ бин салманниң хитай һөкүмити 1 милйондин 3 милйонғичә уйғур, қазақ вә башқа мусулманларни лагерларға қамиши вә диний әркинликни чәклиши ғәрб дөләтлириниң қаттиқ тәнқидигә учрап, хитай "инсанийәткә қарши җинайәт садир қилиш" билән әйиблиниватқан мәзгилдә бу сөзләрни қилиши хәлқарада қаттиқ ғулғула қозғиғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт