Мутәхәссисләр: "шаңхәй тизимлики уйғурларни милләт сүпитидә коллектип җазалашниң дәлили"

Мухбиримиз әркин
2021-05-12
Share
Хитайниң йеңи ашкариланған "шаңхәй тизимлики" гә террорчилар қатариға тизилған уйғур зиялийлири.
RFA

Хитайниң йеқинда ашкариланған "шаңхәй тизимлики" униң уйғурларни нишан қилған "террорлуққа қарши туруш һәрикити" ниң һәқиқий маһийитини ечип берип, хәлқара җәмийәтни хитайниң "террорлуқ" қа болған чүшәнчиси, уйғурларни бастурушта террорлуқни қандақ суйиистемал қиливатқанлиқи тоғрисида техиму тәпсилий деталлар билән тәминлигән. Биз өткән қетимлиқ программимизда бу тизимликтики шәхсләрдин яки аилә әзалири бу тизимликтики чәтәлдә яшаватқан уйғурлардин бир қанчә кишини зиярәт қилған идуқ.

Биз зиярәт қилған бу киши вә аилиләрниң ортақ нуқтиси уларниң бирәр сиясий һәрикәт билән четишлиқи болмаслиқи, һәммисиниң сәнәт, маарип, нәшриятчилиқ, тиҗарәт қатарлиқ қанунлуқ паалийәтләр билән шуғуллинидиған кишиләр болғанлиқидур. Австралийәлик мутәхәссисләр билән хаккерлар өткән йили қолға чүшүргән 10 миң кишилик бу тизимликтики шәхсләрниң көп қисмини уйғурлар тәшкил қилиду. Тизимликтики мутләқ көп қисми "террорлуққа четишлиқ" дәп көрситилгән бу кишиләрниң ичидә уйғур җәмийитиниң һәммә саһәсидики кишиләр бар.

Америкадики "коммунизм қурбанлири фонди" ниң тәтқиқатчиси адриян зензниң ейтишичә, бу тизимлик хитайниң уйғурларға қандақ муамилә қиливатқанлиқини йорутуп бәргән. У бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "бу тизимлик сақчиниң ички хизмитини, уйғурларниң қандақ қилип гумандарға айландурулғанлиқи, һәрқандақ уйғурниң террорлуқ билән алақиси болмисиму, һәтта чәтәлдики хитайға берип бақмиғили узун болған тиҗарәтчиләрму, 5 яшлиқ балиларниңму террорлуққа четилидиғанлиқини йорутуп бәрди. Лекин бу кишиләрниң һечқандақ иш қилмиғанлиқи бизгә мәлум".

Униң көрситишичә, бу тизимлик хитайниң уйғурларни милләт сүпитидә коллектип җазалаватқанлиқиниң испати икән. Адриян зенз: "хитайниң хәлқни айримай, пәрқләндүрмәй омумйүзлүк халиғанчә гумандар категорийәсигә киргүзүштәк маһийитини ечип бериду. Бу адәмни бәкму әндишигә салидиған әһвалдур. Чүнки, бу уйғур миллитини бир топ сүпитидә коллектип җазалаватқанлиқини намаян қилиду" деди.

Бу тизимлик хитай һөкүмити уйғурларға "ирқий қирғинчилиқ" қиливатқанлиқини рәт қилип, уйғур елидики һәрикитини "радикаллиқ", "террорлуққа" қарши туруш һәрикитидики "зөрүр тәдбирләр" дәп ақлаватқан, шуниңдәк буниңға қарши кәң көләмлик тәшвиқат һуҗуми башлиған бир мәзгилдә елан қилинған. "шаңхәй тизимлики" дә униңдики уйғурларниң немә үчүн "террорлуққа четишлиқ" дәп бекитилгәнликигә изаһат берилмигән.

Канададики "уйғур һәқлири қурулуши" тәшкилатиниң директори мәмәт тохти, бу тизимликтики уйғурларниң тәркиби уларниң бу тизимликкә қара-қоюқ киргүзүлгәнликини көрситидикән. Мәмәт тохти мундақ дәйду: "әгәр бир дөләт террорлуқ һәққидә җиддий баш қатуруп, һәқиқий террорлуққа мунасивәтлик адәмләрни тапайли десә, һечқачан бундақ тизимлик турғузмайду. Һеч болмиса бундақ адәмләрниң қилған иши, қилған тәйярлиқи барму, шуниңға қарайду."

Мәмәт тохтиниң көрситишичә, бу тизимлик чәтәлләрдики уйғурлар үчүн бир агаһландуруш сигнали болуп, улар алдирап хитайға берип салмаслиқи керәк икән. У барғанларниң тузаққа чүшиши мумкинликини билдүрди.

"коммунизм қурбанлири хатирә фонди" дики тәтқиқатчи адриян зенз бу нуқтида охшаш пикирдики чәтәл тәтқиқатчилириниң бири. У чәтәлдики уйғурлар пүтүнләй гунаһсиз болған тәқдирдиму, хитайға қайтса тутқун қилинип лагерға қамилиш яки сотлиниш хәвпи барлиқини билдүрди.

Адриян зенз мундақ дәйду: "хитай уйғурларни җинайәтчиләштүрүп, 2018-вә 2019-йиллири хитайға қайтқан уйғурларни қолға алған вә лагерларға қамиған. Бу тизимлик йәнила чоң хәвп барлиқини көрситиду. Чүнки, хитай уйғурларни террорчи, дәп қарап кәлди. Йеқинқи тәрәққияттин хитайниң нурғун кишини лагердин кейин узун йиллиқ қамаққа һөкүм қилғанлиқи, террорлуққа четип 25 йилға қәдәр кәскәнлики мәлум болди. Буларниң һәммиси һечнемә қилмиған гунаһсиз кишиләрниңму хитайға қайтиши хелила хәтәрлик икәнликини көрситиду."

Америкадики җорҗи вашингтон университети хәлқара тәрәққият тәтқиқат программисиниң директори шон робертсниң ейтишичә, "шаңхәй тизимлики" хитайниң уйғурлар ичидики атақлиқ кишиләрни, бәлки уйғурларни бир хәлқ сүпитидә йоқитиш нийитиниң дәлили икән.

Шон робертс йеқинда радиойимизниң бу һәқтики зияритини қобул қилип мундақ деди: "бу түп негизидин шуни көрситиду. Уйғурлардики ‍өктичиликниң һәрқандақ бешарити гуманлиқ террорлуқ, радикаллиқ, яки бөлгүнчиликтур. Шу түпәйли бизниң кейинки төт йилда көргәнлиримиз, һәтта кишиләр йиғивелиш лагерлирида ғайиб болуштин бурунму, нурғун кишиләр болупму партийә кадирлирини өз ичигә алған зиялийлар тәбиқисини асас қилған нурғун киши ғайиб болди. Маһийәттә пүтүн уйғурларни йошурун террорлуқ тәһдити қатариға киргүзүшкә киришти."

Шон робертс йәнә "шаңхәй тизимлики" бейҗиңниң өткән 4 йил җәрянидики уйғурларни хитай дөлити үчүн хәвплик, дәп кәлгән тонушиниң парчиси ‍икәнликини билдүрди. Мундақ дәйду: "алдини ‍елиш характерлик бу хил аманлиқ сиясити бойичә хитай һөкүмити һәтта һечқандақ иш қилмиған кишиләрниму тәһдит, дәп қариғанлиқини көрүвалғили болиду. Бу хил идийә улар(уйғурлар) бир хаталиқ садир қилиши мумкин яки улар хитай һөкүмити дөләткә тәһдит, дәп қарайдиған бирәр ишни қилиши мумкин, дегәнгә таянған".

Мәлум болушичә, "шаңхәй тизимлики" дә уйғур җәмийитиниң һәр қайси саһәлиридики сәрхиллиридин тартип авам пуқралириғичә, 5-6 яшлиқ балилардин тартип, 80 нәччә яшлиқ яшанғанларғиму, чәтәлдики уйғурлардин чәтәлгә чиқип бақмиған уйғурларғичә кәң саһәләрдики кишиләр бар. Тизимликтики 7600 дин артуқ уйғурниң туғулған вақти, турушлуқ орни, кимлик номури, миллити, җинси қатарлиқ тәпсилатлар хатириләнгән болуп, униңда үрүмчиниң тәңритағ райони билән сайбағ районида олтурушлуқ уйғурлар көп салмақни тәшкил қилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт