“Shangrila asiya xewpsizlik diyalogi” amérika-xitay arisidiki bir meydan söz urushigha sehne bolghan

Muxbirimiz irade
2022.06.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Shangrila asiya xewpsizlik diyalogi” amérika-xitay arisidiki bir meydan söz urushigha sehne bolghan Yilda bir qétim ötküzülidighan “Shangrila asiya xewpsizlik diyalogi” da amérika dölet mudapiye ministiri loyd ostin(Lloyd J Austin III) sözlimekte. 2022-Yili 11-iyun.
IISS

Yilda bir qétim ötküzülidighan “Shangrila asiya xewpsizlik diyalogi” korona wirusi yuqumi sewebidin ikki yil keynige kéchiktürüp, yéqinda sin'gaporda chaqirilghan. 10-Iyundin 12-iyun künigiche ötküzülgen bu yighin, xitay dölet mudapiye ministiri wéy féngxé bilen amérika dölet mudapiye ministiri loyd ostin otturisidiki bir meydan keskin söz urushigha sehne bolghan bolup, xelq'ara axbaratlarning küchlük diqqitini qozghighan.

Xitay dölet mudapiye ministiri wéy féngxé 12-iyun küni, yeni yighinning axiriqi küni sözligen nutqida amérikani “Mushtumizorluq” bilen eyibligen hemde xitayning teywenni ishghal qilish üchün adaqqiche küresh qilidighanliqini bildürgen.

U mundaq dégen: “Amérikadiki bir qisim kishiler xitayni her jehettin basturushqa urunmaqta. Eger niyitinglar qarshilishish bolidighan bolsa, biz axirighiche küresh qilishtin yanmaymiz. . . Kim bizge qarshi urush qozghaydiken, armiyemiz qayturma zerbe bérishtin hergiz chékinmeydu.”

Xitay dölet mudapiye ministiri wéy féngxé yene mundaq dégen: “Éniq qilip éytay: eger kimki teywenni xitaydin ayriwétishke urunidiken, biz qilche ikkilenmey urush qilimiz. Biz herqandaq bedel töleshtin qet'iynezer, axirighiche küresh qilimiz!”

CNN Téléwiziyesi we “Washin'gton pochtisi” gézitlirining xewer qilishiche, eslide xitay dölet mudapiye ministirining bunche qaynap kétishi, uning nutuqidin bir kün burun, amérika dölet mudapiye ministiri loyd ostining teywen mesili'isi we rayon xaraktérliq mesililerde qilghan nutuqi bilen munasiwetlik iken. Yeni amérika dölet mudapiye ministiri loyd ostin 11-iyun küni sözligen nutuqida, xitayning sherqiy déngiz we jenubiy déngiz rayonliridiki ighwagerchilik herikiti, teywen'ge tehdit sélishi we herbiy hazirliqlirini kücheyitishi qatarliq bir qatar mesililerni ochuq tilgha élip eyibligen.

U mundaq dégen: “Sherqiy déngizda xitayning barghanséri köpiyiwatqan béliqchiliq kémiliri qoshna döletler ara jiddiychilik peyda qilmaqta. Xitay jenubiy déngizda özining qanunsiz déngiz-okyan teshebbusini ilgiri sürüsh üchün, ilghar qorallar bilen qorallan'ghan sün'iy arallardiki herbiy bazilirini qolliniwatidu. Biz xitay paraxotlirining jenubiy déngizning belgilimilirini buzghanliqini, hindi-tinch okyandiki bashqa döletlerning déngiz tewelikide qanunsiz heriket qiliwatqanliqini körüwatimiz. Gherbte terepte bolsa, béyjingning hindistan bilen chégradash rayonlardiki herbiy heriketlirini dawamliq kücheytiwatqanliqini köriwatimiz. Hindi-tinch okyan döletliri, meyli u chong yaki kichik bolushidin qet'iynezer, siyasiy tehditke, iqtisadiy mejburlashqa yaki herbiy qudriti üstün bolghan döletlerning parakendichilikige uchrimasliqi kérek.”

Amérika dölet mudapiye minsitiri ostin sözide teywenning xewpsizlik mesilisini alahide tilgha alghan bolup, u xitayning teywen'ge parakendichilik sélishini köpeytkenlikini tekitligen. U mundaq dégen: “Dostum we tashqiy ishlar ministiri antoniy billinkénmu tilgha élip ötkendek, biz béyjingning zorawanliq heriketlirining küchiyiwatqanliqini köriwatimiz. Biz teywen etrapidiki dégiz rayonlirida ighwagerchilik we muqimsizliq peyda qilidighan herbiy heriketlerning köpiyiwatqanliqigha shahit bolduq. Bu yéqinqi aylarda teywen'ge yéqin hawa boshluqida uchqan xitay armiyesige tewe ayropilanlarnimu öz ichige alidu. Biz teywen boghuzining tinchliqi, muqimliqi we hazirqi halitini qoghdashqa ehmiyet bérimiz. Emma xitay xelq jumhuriyitining yoquriqidek heriketliri hindi-ténch okyanning xewpsizliki, muqimliqi we güllinishige tehdit salmaqta. Teywen boghuzining tinchliqi we muqimliqini qoghdash amérikaning menpe'eti bilenla munasiwetlik bolup qalmastin, belki pütkül xelq'ara jem'iyet ortaq köngül bölidighan mesilidur.”

Amérika dölet mudapiye ministiri ostin yene mundaq dep tekitligen: “Bizning siyasitimiz özgermeydu hem tewrenmeydu. Biz uzundin béri dawamlashturup kelgen ‛bir xitay siyasiti‚ de izchil ching turimiz. . . Lékin her qandaq bir terepning mewjut haletni özgertishige qet'iy qarshi turimiz. ‛bir xitay siyasiti‚ ning parchisi süpitide biz ‛teywen munasiwet qanuni‚ diki mejburiyitimizni dawamliq saqlap qalimiz. Bu teywenning yéterlik derijide ‍özini mudapiye qilish iqtidarini saqlishigha yardem bérishnimu öz ichige alidu.”

Bu qétimliq yighinda teywenning bixeterliki mesilisi eng köp tilgha élin'ghan bir téma bolghan bolup, hetta ukra'ina prézidénti zéléniskymu 11-iyun küni tor arqiliq bu yighinda sözligen nutuqida, pütün dunyani xitay teywen'ge qoralliq mudaxile qilishtin awwal heriketke ötüshke we teyweni qoghdashqa dewet qilghan.

Türkiyediki xitay ishliri mutexesssi doktor erkin ekrem ependining qarishiche, nöwette teywen mesilisi rayon xewpsizlikining merkizi noqtisi bolup qalghan bolup, eger xitay heqiqetenmu teywen'ge hujum qozghap qalsa, dunyada belgilik iqtisadiy, siyasiy we bashqa özgirishlerni keltürüp chiqirishi mumkin iken.

U mundaq dédi: “Teywen mesilisi her qétimliq ‛shangrila diyalogi‚ da talash-tartish qilinip kelgen bolsimu, bu qétim teywen mesilisi bu yighinning merkizi noqtisi boldi. Xitay dölet mudapiye ministiri wéy féngxé sözide ochuq qilip, teywen üchün amérika bilen urush qilishtin chékinmeydighanliqini bildürdi. Teywenni xitaygha qoshuwélish pikride ching turuwatqan xitay, eger rastinla teywen'ge hujum qilip qalsa, u halda amérika, awstraliye we yaponiye qatarliq döletlermu buninggha ariliship qélishi we nahayiti chong iqtisadiy, siyasiy özgirishler we aqiwetlerning kélip chiqishi mumkin.”

Melum bolushiche, eslide yighin bashlan'ghan küni (10-iyun) amérika we xitay dölet mudapiye minsitirliri ayrim uchrishish ötküzgen bolup, bu yighinda her ikki döletning mudapiye ministirliri ikki dölet otturisidiki öz-ara chüshinishni ilgiri sürüshning muhimliqini, ixtilapning héchkimge paydiliq emeslikini, shunga choqum diyalog qanallirini ochuq qoyushning ehmiyitini tekitleshken. Emma yighinning axiriqi künliride keypiyatning jiddiyliship, söz urushining yuqiri pellige chiqishi, amérika-xitay arisidiki jiddiylikni toluq namayen qilip bergen.

“Amérika tashqiy siyaset kéngishi” (AMERICAN FOREIGN POLICY COUNCIL) ning tetqiqatchisi maykil sobolik bu heqte radiyomizgha qilghan sözide, hazir amérikaning küchlük turidighan peyti ikenlikini, chünki hazir xitayning amérikaning teywenni qoghdash iradisini sinawatqanliqini éytti.

U bizge élxet arqiliq qayturghan inkasida mundaq dégen: “Xitay kompartiyesi amérikaning teywenni qoghdash mesilisidiki iradisini sinawatidu. Shunga amérika béyjingning teywendin öch élish xaraktérliq herikitining aqiwitini xitaygha nahayiti éniq bildürüshi kérek. Amérika teywenni qoghdaydighan we sherqiy asiyaning tinchliqini qoghdaydighan birdinbir küchlük dölet. Hazir shi jinpinggha yumshaq mu'amile qilidighan peyt emes! hazir xitay iqtisadining éshish sür'iti astilawatqan waqit bolghachqa, xitay ziddiyetni eng töwen chekke chüshürüp turup, ötkeldin ötüwélishke tirishiwatidu.”

CNN Téléwiziyesining éytishiche, bu üch künlük yighin jeryanida xitay terep-tereptin tenqidke uchrighan bolup, awstraliye we kanadamu bu yighinda xitayning xelq'ara qanunlargha xilap heriketlirini qattiq eyibligen.

Yaponiye bash ministiri fumi'o kishida yighinning birinchi künidiki nutuqida xitayning ismini tilgha almay turup, asiyaning xewpsizlik weziyiti hazir tokyoning dölet mudapiye xamchotini zor derijide köpeytishke we herbiy hazirliqlirini téximu kücheytip yéngi tiptiki mudpiye we zerbe bérish qorallirini sétiwélishqa mejburlawatidu,” dégen.

Erkin ekrem ependining qarishiche, “Shangrila asiya xewpsizlik diyalogi” rayon bixeterlikige munasiwetlik mesililerni diyalog bilen hel qilish, bolupmu amérika bilen xitay arisidiki ixtilaplarni ténchliq bilen hel qilish nishani bilen bashlan'ghan bolsimu, emma ikki döletning pozitsiyesi bundaq bir éhtimalliqning barghanséri aziyiwatqanliqini körsitip béridiken.

U mundaq dédi: “20 Yildin béri, bu yighinda amérika bilen xitay dölet mudapiye ministirliri arisida talash-tartishlar barghanséri shiddetlik tüs éliwatidu. Hazirqi xitay amérikagha barghanséri chong sözleydighan boldi. Xitayning zoriyishi rayonda muqimsizliq peyda qiliwatidu, chünki xitay emeldari bir qétimliq sözide ochuq qilip: siler kichik dölet, bizge boysununglar, dégen. Xelq'ara munasiwetlerde bundaq gepler zorawanliq dep qarilidu. Xitayning zoriyishi bilen rayondiki tengpungluqlar özgirip, nurghun mesililer buninggha egiship chiqti. Rayondiki döletler bolsa amérika bilen xitay arisida urush bolup qalsa, özlirining otturida ziyan tartishidin ensireydu. Bir hésabta sin'gapor bu yighinni mana mushu sewebtin orunlashturghan idi. Emma bu yilliq yighindiki talash-tartishlargha qaraydighan bolsaq, gepler barghanséri qattiqlishiwatidu. Shunga kishilerde amérika-xitay bu jédelni urush bilen axirlashturamu-qandaq, deydighan ensireshler küchiyiwatidu.”

Mezkur yighinda amérika dölet mudapiye ministiri ostin, amérikaning hindi-ténch okyan rayonining muqimliqigha, déngiz we hawa yollirining xelq'ara qanunlar asasida hemmige ochuq bolushigha kapaletlik qilidighanliqini؛ buning üchün awstraliye, yaponiye we hindistan qatarliq shérik döletliri bilen her tereplik hemkarliqni kücheytiwatqanliqini bildürgen.

Xitay dölet mudapiye ministiri wéy féngxé özining nutuqida “Bezi chong küchler ochuq déngizdiki su yoli erkinlikini bahane qilip turup, zomigerlik qiliwatidu. Bizni asiyadiki döletlerge yaman körsitiwatidu, emeliyette zomigerning kimliki hemmige ayan,” dégen.

U yene “Eger meqsitinglar hemkarlishish bolsa, biz öz-ara menpe'et yetküzüsh we teng payda élishni teshebbus qilimiz. Eger meqsitinglar qarshilishish bolsa, u halda biz axirighiche küresh qilimiz,” dégendek sözlerni qilghan.

Maykil sobolik ependi radiyomizgha qilghan sözide, amérikaningmu öz meydanini ochuq bildürüshi kéreklikini tekitlep, mundaq dédi: “Amérikaningmu xitayning sözlirini sinaydighan we uning bu tehdit oyunlirining rast-yalghanliqini sinaq qilip baqidighan pursiti bar. Bizning inkasimiz intayin éniq bolushi kérek, u bolsimu-amérika zomigerlerge hergiz yol qoymaydighanliqini éniq bildürüshi kérek!”

“Shangrila asiya xewpsizliklik diyalogi” yighini her yili bir qétim musteqil aqillar merkezliridin bolghan “Xelq'ara istratégiyelik tetqiqat merkizi” (IISS) teripidin sin'gaporda ötküzülidighan hökümetler ara xewpsizliklik yighini bolup, bu yighin'gha adette asiya-tinch okyan döletlirining dölet mudapiye ministirliri, ministirliqlarning da'imliq bashliqliri we herbiy bashliqliri qatnishidiken. Bu munberning ismi sin'gapordiki “Shangrila méhmanxanisi” din kelgen bolup, 2002-yildin bashlap ötküzülüp kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet