"Shangxey tizimliki" diki Uyghurlar xitayning eyibleshlirini ret qildi

Muxbirimiz erkin
2021-05-11
Share
Photo: RFA

Töt balining dadisi bolghan 59 yashliq shawket abdulla 2016-yildin béri oghul-qiz we newriliri bolup, a'ilisidiki 17 jan bilen türkiyede yashap kéliwatqan bir Uyghur déhqan tijaretchi idi. Türkiyening qeyseri shehride yashawatan shawket 2016-yili 8-ayda, yeni chén chüen'go Uyghur aptonom rayonining 1-qol hökümdarliq ornigha olturup, chong tutqunni bashlashning aldida chet eldiki minglighan Uyghurlargha oxshash bixeterlik, xatirjemlik izdep türkiyege qedem basqan. Biraq héchqachan xitayning "Térorluq tizimliki" ge kirip qalidighanliqini oylap baqmighan idi.

Yéqinda xitayning "Shangxey tizimliki" dep atalghan shangxey j x ida'irisining 10 ming kishilik "Térorluqqa chétishliq" kishiler tizimliki ashkarlinip, xelq'arada xitayning Uyghurlargha qaratqan "Térorluqqa qarshi turush herkiti" ning mahiyiti yene bir qétim ghulghla qozghidi. Shawket abdulla shu tizimliktiki "Qachqun" dep yézilghan kishilerning biri. Tékes nahiyesidiki qoshköl kentining mezkur sabiq turghuni ziyaritimizni qobul qilip, özining "Deslepte endishe qilip, kéyin bir az peseygenliki" ni bildürdi.

5-6 Yashliq balilardin tartip, 80 nechche yashliq péshqedemlerge, chet'eldiki Uyghurlardin tartip, héchqachan chet'elge chiqip baqmighan Uyghurlarghiche bolghan keng sahelerdiki shexsler kirgüzülgen

Shawket abdulla mundaq dédi: "Féysbuk arilawétip qarisam, qachqunlargha mawzusini bir néme dep qoyuptiken, mundaq qarisam, özümning ismi turidu, özümning adrési bilen. Shuning bilen bu qandaq bolup ketti, dep, bizning aghine baligha 'way adash, mushundaq ehwal boptu' désem, 'mushu awstraliye shangxey tizimlikidin tépip chiqiptu' dédi. Shuning bilen bashta endishe qildim, rast gepni démisem bolmaydu. Bashta endishe qilip kéyin 'allahdin kelginini körermiz, yalghuz manga kéliwatamti, bu 8000 adem tursa, dep yene teskin taptim. Bashta sel qorqtum, rast endishe qildim."

"Shangxey tizimliki" de uning néme üchün "Qachqun" dep yézilghanliqigha izahat bérilmigen. Biraq uning bildürüshiche, u ilgiri qoshköl kentidiki déhqanlarning yer dewasigha ariliship "Qara tizimlik" ke kirip qalghan iken. U hökümetning 2011-yili "Tereqqiyatqa achimiz" dep qoshköl kentidiki Uyghur déhqanlirining 4000 mo yérini alghanliqi, esli hökümetning her bir mo yerge 37 ming 500 yüen pul bergen bolsimu, biraq yerlik da'irilerning 7 ming 500 yüenni tutup qalghanliqi ashkarlinip, déhqanlarning erz qilghanliqi, özining bu erzge yétekchilik qilghanliqi üchün "Nuqtiliq shexsler tizimliki" ge kirip qalghanliqini bildürdi.

Shawket abdulla mundaq dédi: "Yer döletningki, lékin dölet yene sétiwélip pulunglarni bériwatidu, dep déhqanlargha 30 ming somdin bérishni toxtatqan. Menmu bar idim shu yighinda. Erziyet ishxanisining sékritari yang yighin échip, qizil bashliq höjjetni oquwetken gep bizge. Shuning bilen hésablisaq, bir mo yer esli ésimizdimu yoq 7 ming 500 som iken. Shung bilen 2014-2015 ikki yil qattiq éliship kettuq. Aptonom rayon'gha bérip kirmigen töshük qalmidi. Lékin bermidi, héchkimge bermidi… her bir mo yerdin 7 ming 500 somdin tutup qaptiken. 4000 Mo yer, 30 milyon pul bolidu."

"Shangxey tizimliki" Uyghur jem'iyitining melum sahesikilerni nishan qilghan emes. Belki, uninggha jem'iyetning ma'arip, sen'et, medeniyet, soda, neshriyat qatarliq keng saheliridiki Uyghurlar kirgüzülgen.

Bu tizimliktiki Uyghur sha'iri, 2018-yili tutqun qilinip hazirghiche iz-dériki bolmighan "Ügen neshriyatchiliq shirkiti" ning igisi erkin ibrahimning amérikadiki oghli bughra erkinning körsitishiche, uning apisi bilen xitayning ichkiri ölkiside oquwatqan singlisining bu tizimlikke kirgüzülüshi uningda ularning bixeterlikige bolghan endishisini téximu kücheytken.

Bughra erkin mundaq dédi: "Hazir shu men rast gep qilsam, özümning keypiyatimu shundaq murekkep. Emdi héchqandaq yol qalmighandek, intayin yardemsiz halette bolup kettim. Emdi apam bilen singlimni tizimlikke kirgüzüp qoyuptu, ular 2-qedemde ularni ekirip kétemdu, uqmidim. Ashundaq ish bolup qalsa, men emdi jénimni tiksem bolghidek, eger yene shundaq ish bolup qalsa."

Uning éytishiche, xitayning "Shangxey tizimliki" de chet eldiki özi tonuydighan Uyghurlarmu bar iken, biraq ular qorqup ashkara otturigha chiqishtin endishe qilidiken. U bu kishilerning weten bilen bolghan ‍iqtisadiy alaqisi seweblik jim turuwatqanliqini bildürdi.

Bughra erkin mundaq dédi: "Bu bek chüshiniksz bir ish boldi. Chet elde turuwatqanlarmu bar buning ichide. Men özüm tonuydighanlar bilen alaqiliship baqsam, héchkim yéqin kelmidi buninggha. Biz jim tursaq, dep turuwaldi. Ularning wetende anche-munche nersiliri bar oxshaydu, shuningdin ‍ensireydiken. Méning yéqin dostlirim bar idi, mushu yerde, shu tizimlikte bar iken. Lékin shirketliri normal méngiwatqan oxshaydu. . ."

Lékin shawket ‍abdullaning qarishiche, "Shangxey tizimliki" Uyghurlar ichidiki aktip kishilerni yoqitishni meqset qilghan ‍iken. U bu tizimlik "Bu xil kishilerni yoqitishning bir yoli" dep qaraydighanliqini bildürdi.

Shawket abdulla mundaq dédi: "Bu xitayning bu tizimlikini uningghimu baghlimaymen. Méni qachqun, dep mushundaq chiqiriptu, ularning meqsiti asasen bizni shu yoq qiliwétish. Sen kentte ilgharraq, sheher körgen, közi échilip ketken, dep bizni yoq qiliwétishning bir yolighu bu. Men ashundaq, dep oylawatimen. Aldida mangsang yürekke oq tégidu, arqida qalsaq dümbengge tégidu, ottura hal bolghan bolsaq, belkim shu künlermu bolmas bolghéyti. Biz emdi xitayning közige sanjilghan miq bolup qalghandin kéyin, (meqset) bizni yoq qiliwétish, dep oylaymen."

"Shangxey tizimliki" awstraliyediki xakkérlar ötken yili qolgha qolgha chüshürgen bir milyondin artuq sanliq melumatning bir qismi bolup, tizimliktikilerning köp qismini atalmish "Térorluqqa chétishliq" Uyghurlar teshkil qilghan. Uninggha eng kichiki 5-6 yashliq balilardin tartip, eng chongi 80 nechche yashliq yashan'ghanlarni öz ichige alghan 7600 din artuq Uyghur kirgüzülgen idi.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet