"26-июн шавгуән вәқәси" ниң 10 йиллиқ хатирисидә

Мухбиримиз меһрибан
2019-06-26
Share
shyawguan-shaoguan-weqesi-1.jpg Шүри оюнчуқ завутида хитайлар тәрипидин уруп өлтүрүлгән уйғурлар. 2009-Йили 26-июн, шявгуан.
Social Media

2009-Йили 26-июнда йүз бәргән "шавгуән қанлиқ вәқәси" уйғур бүгүнки заман тарихидики унтулмас бир вәқәдур.

2009-Йили 6-айниң 25-күни йерим кечидин 26-күни сәһәр саәт 5:00 кечә гуаңдуң өлкиси шавгуән шәһири шүри оюнчуқ завутиниң ятақ районида қанлиқ вәқә йүз бәргән иди. Бу қанлиқ вәқәни 10 йилдин буян уйғурлар хатириләп кәлмәктә.

Әйни чағдики хатириләрдин мәлум болушичә, шу кечиси қәшқәр конашәһәр наһийәсидин гуаңдуң өлкисиниң шавгуән шәһиридики шүри оюнчуқ завутиға келип ишләватқан 800 дәк уйғур яш ишчи қоллирида палта, пичақ вә төмүр калтәкләр билән қоралланған 10 миңдин артуқ хитайларниң зораванлиқ һуҗумиға учриған. 5 Саәт давам қилған бу зораванлиқ һуҗуминиң җәрянлири һәққидики син көрүнүшлири 26-июн кечисидин башлап хитайниң теңшүн, сина торлирида кәң тарқалған. Кейинки 24 саәт ичидә мәзкур вәқә һәққидики хәвәрләр диярим, шәбнәм, уйғурбиз қатарлиқ уйғурчә тор бекәтлиридиму көчүрүп тарқитилған.

Әйни чағдики архипларни тәкшүргинимиздә мәзкур тор бекәтлиридә дәсләптә берилгән хәвәрләр билән хитайниң һөкүмәт таратқулирида вәқәниң йүз бериш сәвәби, вәқәдә яриланған вә өлгәнләрниң сани һәққидә бир-биридин пәрқлиқ, һәтта охшимайдиған хәвәрләрниң берилгәнликини көримиз.

Сина, теңшүн, бошүн қатарлиқ хитайчә тор бәтлириниң 26-июндин башлап бәргән хәвәрлиридә вәқәдә 18 кишиниң өлгәнлики, булардин 12 нәпириниң уйғур, 6 нәпириниң хитай икәнлики билдүрүлгән. Вәқәни бир тәрәп қилиш үчүн 400 нәпәр сақчи, 152 нәпәр җиддий қутқузуш хадими вә 48 җиддий қутқузуш аптомобилиниң һәрикәт қилғанлиқи билдүрүлгән.

Хитай мәркизий һөкүмити вәқә һәққидики учурларни контрол қиливатқан әһвалдиму әйни чағда ройтерс, BBC, ню-йорк вақит гезити қатарлиқ хәлқара таратқулар хитай мәркизи һөкүмитиниң хәвәрлиридин пәрқлиқ учурларни хәвәр қилған.
Шу кечисидики нәқ мәйдандики қанлиқ тоқунуштин қечип шавгуәндики бир меһманханида панаһлинип туруватқан икки нәпәр уйғур йигити 7-айниң 2-күни радийомиз мухбириниң зияритини қобул қилип вәқә һәққидә мәлумат бәргән иди.

Улар мухбиримиз җүмәгә бәргән мәлуматида шу күни 50 тин артуқ уйғурниң уруп өлтүрүлгәнликини, 300 дин артуқ уйғурниң еғир вә йеник дәриҗидә яридар болғанлиқини вә һәтта қизларниңму рәһимсизләрчә өлтүрүлгәнликини қәйт қилған иди.

Вәқә йүз берип әтиси, йәни 2009-йил 6-айниң 27-күни хитайниң шинхуа агентлиқи хәвәр бәргән. Улар хәвиридә шавгуән шәһәрлик һөкүмәтниң вәқә һәққидики доклатидин нәқил кәлтүрүп, "вәқәдә җәмий 120 киши яриланған, булардин 81 киши уйғур, қалған 39 нәпири хитай. Вәқәдә 2 киши өлгән, өлгүчиләр уйғур," дейилгән.

Әйни вақитта хитай һөкүмәт таратқулири тарқатқан бу хәвәрләр хитайчә иҗтимаий таратқуларда ялған хәвәр бериш билән әйибләнгән иди.

Мәзкур вәқә йүз берип 3 айдин кейин, йәни 2009-йил 9-айда хитай таратқулири хәвәр берип, гуаңдуң өлкисиниң шавгуән шәһәрлик хәлқ тәптиш мәһкимиси билән шавгуән шәһири вуҗяң райони хәлқ тәптиш мәһкимисидә айрим-айрим сот ечилип, шяв җйәнхуа қатарлиқ 5 кишиниң мәқсәтлик зиянкәшлик қилиш делоси һәмдә лу шявчаң қатарлиқ алтәйләнниң топлишип муштлишиш делосиниң бир тәрәп қилинғанлиқи җакарланған.

Һалбуки, охшаш бир мәзгилдә хитай даирилири "шавгуән вәқәси" сәвәбидин қозғалған "5-июл үрүмчи вәқәси" дә тинчлиқ билән намайиш қилип кочиға чиққан уйғурларни түркүм-түркүмләп тутқун қилған. Нәччә онлиған уйғур тутқунға қәстән адәм өлтүрүш җинайити артип өлүм җазаси бәргән иди.

"26-июн шавгуән қанлиқ вәқәси" дә һечқандақ инкас қайтурмиған уйғур аптоном райониниң шу чағдики қорчақ рәиси нурбәкри "5-июл үрүмчи вәқәси" йүз берип әтиси, йәни 6-июл күни телевизорда сөз қилип, "26-июн шавгуән вәқәси" ни чәтәлләрдики "бөлгүнчи күчләр қутратқулуқ қилип пәйда қилған вәқә," дегән.

Дуня уйғур қурултийи қатарлиқ уйғур тәшкилатлири вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири елан қилған баянатлирида хитай һөкүмитиниң уйғурларниң наразилиқиға қаримай "26-июн шавгуән вәқәси" ни адил бир тәрәп қилмиғанлиқи, буниң ахири берип "5-июл үрүмчи вәқәси" ниң пилитисиға от яққанлиқини тәкитлигән.

Һазирғичә хитай һөкүмити бу вәқәни йошуруп, ахбаратни контрол қилип кәлмәктә. Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши ниң тәтқиқатчиси зубәйрә ханим вәқә йүз берип 10 йилдин кейинму өзиниң бу хил қарашта икәнликини тәкитлиди.

Зубәйрә ханим баянида "26-июн шавгуән вәқәси" ниң хитай көрсәткәндәк тасадипий бир маҗира әмәс, бәлки хитай һөкүмитиниң хата сиясәтлири сәвәбидин келип чиққан бир қанлиқ паҗиә икәнликини билдүрди.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат решит әпәнди 2009-йили йүз бәргән "26-июн шавгуән қанлиқ вәқәси" ни "бүгүнки заман уйғур тарихидики дәвр бөлгүч вәқә," деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт