Андерс кор: «хитайни аҗизлаштуруш үчүн америка шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини қоллиши лазим!»

Мухбиримиз әзиз
2019-05-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка деңиз армийиси институтиниң сабиқ оқутқучиси андерс корниң йеқинқи мақалиси елан қилинған тор бети- jpolrisk.com.
Америка деңиз армийиси институтиниң сабиқ оқутқучиси андерс корниң йеқинқи мақалиси елан қилинған тор бети- jpolrisk.com.
Photo: RFA

Уйғур дияридики сиясий кризис һәрқайси ахбарат васитилириниң шундақла һәр саһә кишилириниң диққитини қозғиғандин кейин уйғурлар вә уларниң ана макани һәққидә америкадики шундақла инглиз тиллиқ дөләтләрдики кишиләргә аммибаб шәкилдә чүшәнчә берип келиватқан зиялийларниң бири америка деңиз армийиси институтиниң сабиқ оқутқучиси, «сиясий хейим-хәтәр журнили» ниң саһиби андерс кор болуп һесаблиниду.

Доктор андерс кор йеқинқи мәзгилләрдә арқиму-арқидин бир йүрүш мақалиләрни йезиш һәмдә лексийә бериш арқилиқ уйғурлар дияриниң қәдимки, йеқинқи вә һазирқи заман тарихиға даир бир қатар мәсилиләрни ғәрб дунясидики қизиққучиларға тәқдим қилип кәлмәктә. Болупму униң йеқинда елан қилинған «шәрқий түркистанниң тарихи вә һазирқи сиясәтләр» темисидики зор һәҗимлик мақалисидә уйғурлар мәсилисиниң өтмүши, униң һазирқи әһвали һәмдә хитай компартийисиниң мәқсәдлири йәнә бир қетим тәпсилий қарап чиқилиду. 

Аптор бу мақалисидә уйғурларниң тарихи вә һазирқи сиясий вәзийитигә даир бирнәччә муһим нуқтилар бойичә пикир йүргүзгән болуп, буниң ичидә кишиниң алаһидә диққитини тартидиған бир нуқта уйғурларниң мустәқил болуш арзусиға ғәрб дунясиниң ярдәм бериши зөрүр икәнлики һәққидики баянлардур. 

Апторниң баян қилишичә, уйғурлар һечболмиғанда 1933-йилидики биринчи қетимлиқ «шәрқий түркистан җумһурийити» ниң елан қилинишидин кейин өзлириниң юртини «шәрқий түркистан» дәп аташни давам қилип кәлмәктә. Әмма хитай компартийиси бу земинни ишғал қилғандин тартип уни мустәмликә қилиш, у җайдики барлиқ миллий вә диний пәрқләрни түгитип уни хитайниң бир парчисиға айландуруветиш үчүн тарихта мисли көрүлмигән зулумларни оттуриға чиқирип кәлмәктә. Мана мушу хилдики зиддийәт сәвәбидин бу җайдики бир қисим уйғурлар хитайдин бөлүнүп чиқишни тәшвиқ қилип, «террорлуқ вә зорлуқ күчи» арқилиқ бу мәқсәткә йетишни арзу қилишқа мәҗбурланған. Болупму һазирқидәк бир милйондин үч милйонғичә уйғур лагерларға қамалған, дәп тәхмин қилиниватқан, уйғурларниң мәвҗутлуқи ахирқи синаққа дуч келиватқан вәзийәттә бу хил арзу техиму күчәйгән. Аптор мушу әһвалларни омумлаштуруп «мушундақ еғир синаққа дуч кәлгән уйғурлар өзлириниң мустәқил дөлитини қуруш һәмдә шу арқилиқ өзлирини қутқузушқа һәқлиқ» дегән хуласини чиқарған. 

Биз доктор андерс кор билән бу мәсилә һәққидә сөһбәттә болғинимизда у уйғурларниң һазир һечқандақ таллаш имкани қалмиған бир вәзийәттә икәнликини, шуңа уларниң мустәқиллиқни таллаш һәққи барлиқини алаһидә тәкитлиди. 

«Мениң қаришимда һазир әң ачқучлуқ сәвәб болуватқини уйғурларниң тили йоқитиливатиду, көплигән даңлиқ уйғур зиялийлири лагерларға қамиливатиду. Буниң өзила пүтүнләй қанунсизлиқ. Йәнә келип уйғурлар вә башқа түркий тиллиқ мусулманлар өзлириниң вәкиллирини сайлаш һоқуқиға игә әмәс. Хитайларни мәркәз қилған ирқчилиқ хаһиши һәммила йәргә ямраватиду. Уйғурларни искәнҗигә еливалған мушу хилдики барлиқ ташқи амилларни бир йәргә җәмлигинимиздә уйғурларға охшаш сандики нопуси болған бир милләтниң мустәқил дөләт қурушқа растинила һәққи барикән, дегән йәргә келимиз. Мустәқиллиқ пәлсәписиниң әң дәсләпки асасчилиридин томас хоббес ‹бир милләт өз ирадисигә қарши ишларни қилишқа мәҗбурланғанда улар башқа инсанларға охшаш өзлирини қоғдаш һәмдә өзигә өзи хоҗа болушни таллашқа һәқлиқ' дәп көрситиду. Шундақ болғанда бу йәрдә тинчлиқ шәклидики қаршилиқ көрситиш һәрикити һәмдә қорқумсизлиқни асас қилған йәнә бир түркүм кишиләрниң зорлуқ күч һәрикити дегәнләр оттуриға чиқиду. Әмма һазирқи әһвалда бу хилдики зорлуқ күч һәрикити уйғурларға еғир зиянларни елип келиши мумкин. Чүнки хитай һөкүмити бу хилдики мустәқиллиқни қорал күчи арқилиқ бастуруп ташлашқа чишини биләп туруватиду.»

Доктор андерсниң пикричә, уйғурларниң мустәқил болушидики әң зор тосалғуларниң бири хитай компартийиси. Һалбуки, хитай компартийисиниң ялғуз уйғурларғила әмәс, пүтүн дуня үчүн апәт болидиғанлиқи барғансери ашкара болуватқан бир пәйттә уни җәзмән аҗизлаштуруш лазим. Шундақ болғаникән, «мустәқил болушқа һәқлиқ» дәп қариливатқан уйғурларни қоллаш маһийәттә хитай компартийисини аҗизлаштурушниң бир қисми болидикән.

У бу һәқтә мундақ деди: «хитай компартийиси һазир уйғурларғила әмәс, пүткүл дуня үчүнму бир ортақ тәһдит болуп қеливатиду. Болупму инсан һәқлири вә демократийә билән һәпилишидиған хәлқаралиқ тәшкилатларму буни һес қилип йәтмәктә. Чүнки хитай мушу тәшкилатларниң һәммисини һазир иҗра қиливатқан ‹бир бәлвағ бир йол қурулуши' арқилиқ өз пайдисиға ишләйдиған қилишниң қәстигә чүшүватиду. Немишқа десиңиз, хитай һөкүмити хәлқарада һәрқайси һөкүмәтләрниң әмәлдарлирини сетивелиш арқилиқ хитайниң дуняға йолбашчилиқ қилишини қолға кәлтүрмәкчи болуватиду. Әгәр хитайниң бу урунушлири тосалғусиз давам қилса дуня миқясидики демократийә вә инсан һәқлириниң қиммити өз мәвҗутлуқини йоқитиши мумкин. Шуңа шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини әмәлгә ашуруш, тәйвәнниң мустәқиллиқиға давамлиқ кепиллик қилиш арқилиқ хитай компартийисини аҗизлаштуруш тамамән мумкин. Шундақ болғаникән америка, әнглийә вә башқа явропа дөләтлири өзлириниң мәнпәәти үчүн болсиму шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини қоллиши лазим. Бу ялғуз уйғурларниң инсан һәқлири үчүнла әмәс, бәлки биз көрүп туруватқан демократийә вә хәлқаралиқ система үчүнму муһим»

Апторниң қаришичә, нөвәттики вәзийәттә америка вә явропаниң уйғурларниң мустәқил болушини қоллишида уйғурлар дияриға биваситә қол тиқиш имканийити мәвҗут әмәс. Йәнә келип хитай һөкүмитиниң нөвәттики лагерлар системиси мушуни баһанә қилип ғайәт зор сандики инсанларниң һаятини қурбан қиливетиши тамамән мумкин. Шуниң билән бир вақитта хитай һөкүмитиниң нөвәттики етник тазилаш һәрикитиниң тездинла етник қирғинчилиққа йүксилиш еһтималлиқиму йирақ әмәс. Мушундақ мурәккәп вәзийәттә ғәрб дуняси һеч болмиғанда уйғурларниң мустәқил болушини башқичә шәкилләрдиму қоллашни ойлишип бақса тамамән болиду.

У бу һәқтә мундақ деди: «бу ишларни тинчлиқ шәклидә қилиш тамамән мумкин болғанлиқи үчүн буниңда унчә көп хәтәрләрму йоқ. Йәнә келип бу ишлар шәрқий түркистанниң сиртидики вашингтон шәһири, тәйвән дегәндәк җайларда болидиғанлиқи үчүн техиму шундақ болиду. Биз һазир бу җайларда көплигән наразилиқ намайишлирини, хитай маллирини байқут қилиш һәрикәтлирини, һөкүмәт әмәлдарлириниң бу мәсилиләр һәққидә оттуриға чиқип сөз қиливатқанлиқини көрүватимиз. Уйғурлар вә бир қисим түркий тиллиқ хәлқләр бу җәһәттә һәмкарлишип бәзи намайишларни қиливатиду. Әмма мениң демәкчи болғиним бу әмәс. Уйғурларни қурби йетишичә бу хилдики ишларни қилишқа ташлап қоюшниң орниға һәрқайси һөкүмәт тәшкилатлири уйғурларниң һәр җәһәттики һәқлири үчүн күрәш қиливатқан тәшкилатларни маддий мәбләғ билән көпләп тәмин етиши, бу тәшкилатларға арқа тирәк болған һалда уларға давамлиқ дипломатик вә иқтисадий җәһәттики қоллап-қуввәтләшлирини йәткүзүши, шу арқилиқ уларниң әмили иш қилиш иқтидарини ашуруши тамамән мумкин.»

Мәлум болушичә, чоң дөләтләрниң бу хилдики «бөлгүнчилик» интилишлирини биваситә яки васитилик һалда қоллиши тарихта көп қетим көрүлгән болуп, бир қисим мутәхәссисләр 1944-йили қурулған 2-қетимлиқ «шәрқий түркистан җумһурийити» дәл сабиқ совет иттипақиниң мушу хилдики қоллишиниң биваситә мәһсули, дәп қарайдикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт