Andérs kor: "Xitayni ajizlashturush üchün amérika sherqiy türkistanning musteqilliqini qollishi lazim!"

Muxbirimiz eziz
2019-05-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika déngiz armiyisi institutining sabiq oqutquchisi andérs korning yéqinqi maqalisi élan qilin'ghan tor béti- jpolrisk.com.
Amérika déngiz armiyisi institutining sabiq oqutquchisi andérs korning yéqinqi maqalisi élan qilin'ghan tor béti- jpolrisk.com.
Photo: RFA

Uyghur diyaridiki siyasiy krizis herqaysi axbarat wasitilirining shundaqla her sahe kishilirining diqqitini qozghighandin kéyin Uyghurlar we ularning ana makani heqqide amérikadiki shundaqla in'gliz tilliq döletlerdiki kishilerge ammibab shekilde chüshenche bérip kéliwatqan ziyaliylarning biri amérika déngiz armiyisi institutining sabiq oqutquchisi, "Siyasiy xéyim-xeter zhurnili" ning sahibi andérs kor bolup hésablinidu.

Doktor andérs kor yéqinqi mezgillerde arqimu-arqidin bir yürüsh maqalilerni yézish hemde léksiye bérish arqiliq Uyghurlar diyarining qedimki, yéqinqi we hazirqi zaman tarixigha da'ir bir qatar mesililerni gherb dunyasidiki qiziqquchilargha teqdim qilip kelmekte. Bolupmu uning yéqinda élan qilin'ghan "Sherqiy türkistanning tarixi we hazirqi siyasetler" témisidiki zor hejimlik maqaliside Uyghurlar mesilisining ötmüshi, uning hazirqi ehwali hemde xitay kompartiyisining meqsedliri yene bir qétim tepsiliy qarap chiqilidu. 

Aptor bu maqaliside Uyghurlarning tarixi we hazirqi siyasiy weziyitige da'ir birnechche muhim nuqtilar boyiche pikir yürgüzgen bolup, buning ichide kishining alahide diqqitini tartidighan bir nuqta Uyghurlarning musteqil bolush arzusigha gherb dunyasining yardem bérishi zörür ikenliki heqqidiki bayanlardur. 

Aptorning bayan qilishiche, Uyghurlar héchbolmighanda 1933-yilidiki birinchi qétimliq "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" ning élan qilinishidin kéyin özlirining yurtini "Sherqiy türkistan" dep atashni dawam qilip kelmekte. Emma xitay kompartiyisi bu zéminni ishghal qilghandin tartip uni mustemlike qilish, u jaydiki barliq milliy we diniy perqlerni tügitip uni xitayning bir parchisigha aylanduruwétish üchün tarixta misli körülmigen zulumlarni otturigha chiqirip kelmekte. Mana mushu xildiki ziddiyet sewebidin bu jaydiki bir qisim Uyghurlar xitaydin bölünüp chiqishni teshwiq qilip, "Térrorluq we zorluq küchi" arqiliq bu meqsetke yétishni arzu qilishqa mejburlan'ghan. Bolupmu hazirqidek bir milyondin üch milyon'ghiche Uyghur lagérlargha qamalghan, dep texmin qiliniwatqan, Uyghurlarning mewjutluqi axirqi sinaqqa duch kéliwatqan weziyette bu xil arzu téximu kücheygen. Aptor mushu ehwallarni omumlashturup "Mushundaq éghir sinaqqa duch kelgen Uyghurlar özlirining musteqil dölitini qurush hemde shu arqiliq özlirini qutquzushqa heqliq" dégen xulasini chiqarghan. 

Biz doktor andérs kor bilen bu mesile heqqide söhbette bolghinimizda u Uyghurlarning hazir héchqandaq tallash imkani qalmighan bir weziyette ikenlikini, shunga ularning musteqilliqni tallash heqqi barliqini alahide tekitlidi. 

"Méning qarishimda hazir eng achquchluq seweb boluwatqini Uyghurlarning tili yoqitiliwatidu, köpligen dangliq Uyghur ziyaliyliri lagérlargha qamiliwatidu. Buning özila pütünley qanunsizliq. Yene kélip Uyghurlar we bashqa türkiy tilliq musulmanlar özlirining wekillirini saylash hoquqigha ige emes. Xitaylarni merkez qilghan irqchiliq xahishi hemmila yerge yamrawatidu. Uyghurlarni iskenjige éliwalghan mushu xildiki barliq tashqi amillarni bir yerge jemliginimizde Uyghurlargha oxshash sandiki nopusi bolghan bir milletning musteqil dölet qurushqa rastinila heqqi bariken, dégen yerge kélimiz. Musteqilliq pelsepisining eng deslepki asaschiliridin tomas xobbés 'bir millet öz iradisige qarshi ishlarni qilishqa mejburlan'ghanda ular bashqa insanlargha oxshash özlirini qoghdash hemde özige özi xoja bolushni tallashqa heqliq' dep körsitidu. Shundaq bolghanda bu yerde tinchliq sheklidiki qarshiliq körsitish herikiti hemde qorqumsizliqni asas qilghan yene bir türküm kishilerning zorluq küch herikiti dégenler otturigha chiqidu. Emma hazirqi ehwalda bu xildiki zorluq küch herikiti Uyghurlargha éghir ziyanlarni élip kélishi mumkin. Chünki xitay hökümiti bu xildiki musteqilliqni qoral küchi arqiliq basturup tashlashqa chishini bilep turuwatidu."

Doktor andérsning pikriche, Uyghurlarning musteqil bolushidiki eng zor tosalghularning biri xitay kompartiyisi. Halbuki, xitay kompartiyisining yalghuz Uyghurlarghila emes, pütün dunya üchün apet bolidighanliqi barghanséri ashkara boluwatqan bir peytte uni jezmen ajizlashturush lazim. Shundaq bolghaniken, "Musteqil bolushqa heqliq" dep qariliwatqan Uyghurlarni qollash mahiyette xitay kompartiyisini ajizlashturushning bir qismi bolidiken.

U bu heqte mundaq dédi: "Xitay kompartiyisi hazir Uyghurlarghila emes, pütkül dunya üchünmu bir ortaq tehdit bolup qéliwatidu. Bolupmu insan heqliri we démokratiye bilen hepilishidighan xelq'araliq teshkilatlarmu buni hés qilip yetmekte. Chünki xitay mushu teshkilatlarning hemmisini hazir ijra qiliwatqan 'bir belwagh bir yol qurulushi' arqiliq öz paydisigha ishleydighan qilishning qestige chüshüwatidu. Némishqa désingiz, xitay hökümiti xelq'arada herqaysi hökümetlerning emeldarlirini sétiwélish arqiliq xitayning dunyagha yolbashchiliq qilishini qolgha keltürmekchi boluwatidu. Eger xitayning bu urunushliri tosalghusiz dawam qilsa dunya miqyasidiki démokratiye we insan heqlirining qimmiti öz mewjutluqini yoqitishi mumkin. Shunga sherqiy türkistanning musteqilliqini emelge ashurush, teywenning musteqilliqigha dawamliq képillik qilish arqiliq xitay kompartiyisini ajizlashturush tamamen mumkin. Shundaq bolghaniken amérika, en'gliye we bashqa yawropa döletliri özlirining menpe'eti üchün bolsimu sherqiy türkistanning musteqilliqini qollishi lazim. Bu yalghuz Uyghurlarning insan heqliri üchünla emes, belki biz körüp turuwatqan démokratiye we xelq'araliq sistéma üchünmu muhim"

Aptorning qarishiche, nöwettiki weziyette amérika we yawropaning Uyghurlarning musteqil bolushini qollishida Uyghurlar diyarigha biwasite qol tiqish imkaniyiti mewjut emes. Yene kélip xitay hökümitining nöwettiki lagérlar sistémisi mushuni bahane qilip ghayet zor sandiki insanlarning hayatini qurban qiliwétishi tamamen mumkin. Shuning bilen bir waqitta xitay hökümitining nöwettiki étnik tazilash herikitining tézdinla étnik qirghinchiliqqa yüksilish éhtimalliqimu yiraq emes. Mushundaq murekkep weziyette gherb dunyasi héch bolmighanda Uyghurlarning musteqil bolushini bashqiche shekillerdimu qollashni oyliship baqsa tamamen bolidu.

U bu heqte mundaq dédi: "Bu ishlarni tinchliq sheklide qilish tamamen mumkin bolghanliqi üchün buningda unche köp xeterlermu yoq. Yene kélip bu ishlar sherqiy türkistanning sirtidiki washin'gton shehiri, teywen dégendek jaylarda bolidighanliqi üchün téximu shundaq bolidu. Biz hazir bu jaylarda köpligen naraziliq namayishlirini, xitay mallirini bayqut qilish heriketlirini, hökümet emeldarlirining bu mesililer heqqide otturigha chiqip söz qiliwatqanliqini körüwatimiz. Uyghurlar we bir qisim türkiy tilliq xelqler bu jehette hemkarliship bezi namayishlarni qiliwatidu. Emma méning démekchi bolghinim bu emes. Uyghurlarni qurbi yétishiche bu xildiki ishlarni qilishqa tashlap qoyushning ornigha herqaysi hökümet teshkilatliri Uyghurlarning her jehettiki heqliri üchün küresh qiliwatqan teshkilatlarni maddiy meblegh bilen köplep temin étishi, bu teshkilatlargha arqa tirek bolghan halda ulargha dawamliq diplomatik we iqtisadiy jehettiki qollap-quwwetleshlirini yetküzüshi, shu arqiliq ularning emili ish qilish iqtidarini ashurushi tamamen mumkin."

Melum bolushiche, chong döletlerning bu xildiki "Bölgünchilik" intilishlirini biwasite yaki wasitilik halda qollishi tarixta köp qétim körülgen bolup, bir qisim mutexessisler 1944-yili qurulghan 2-qétimliq "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" del sabiq sowét ittipaqining mushu xildiki qollishining biwasite mehsuli, dep qaraydiken.

Toluq bet