Xitayda “Shexsiy uchurlarni qoghdash qanuni” yolgha qoyulghan

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021.11.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitayda “Shexsiy uchurlarni qoghdash qanuni” yolgha qoyulghan Uyghur élidiki bir qisim yanfon igiliri tor saqchiliridin jiddiy agahlandurush uchuri tapshuruwalghan. 2015-Yili noyabir.
AFP

Uyghur diyarining hemmila yérini közitish we chiray perqlendürüsh kamiraliri bilen toldurup küchlük nazaret tehditi berpa qilghan, “Saqchi döliti” ge aylandurghan, Uyghur a'ililirige qeder xitay hökümet xadimlirini yerleshtürüp, shexsiy uchurlarni xalighanche oghrilawatqan, milyonlighan Uyghur we bashqa türkiy milletlerni shexsiy uchurliri seweblik jaza lagérlirigha qamap éghir azablargha muptila qiliwatqan xitay hakimiyitining “Shexsiy uchurlarni qoghdash qanuni” tüzüshi, goya “Börining qoyni qoghdash üchün qanun chiqarghinigha oxshash külkilik hem bimene ish” hésablinidiken.

Xitay hakimiyiti 1-noyabirdin bashlap “Shexsiy uchurlarni qoghdash qanuni” ni resmiy yolgha qoyghanliqini élan qilghan. Bu qanun bu yil 8-ayda chaqirilghan memliketlik xelq qurultiyida maqulluqtin ötken. Mezkur qanunning asasiy pirinsipigha köre, irqi, milliti, diniy étiqadi, shexsiy fizi'ologiyelik alahidiliki, ten salametlik ehwali, pul mu'amile hésabati, heriket izi qatarliq nazuk shexsiy uchurlarni ashkarilap qoyush tüpeyli kélip chiqqan kemsitishke yaki jismaniy, iqtisadiy zor ziyan'gha seweb bolghuchilar qattiq jazagha uchraydiken. Biraq, ammiwi sorunlagha süretlerni ornitish, kishilerning shexsiy kimlikini perqlendürüsh eslihelirini békitish qatarliqlar eger “Ammiwi bixeterlikning ihtiyaji” bolsa, jazagha uchrimaydiken.

Mutexessislerning bildürishiche, bu qanunda “Ammiwi bixeterlikning ihtiyaji” dégen'ge oxshash qanun ijrachilirigha bolushigha yochuq échip béridighan talaylighan boshluqlar we mezkur qanunni mujimelleshtüridighan yéterlik mezmunlarmu yer alghan iken. “Gérmaniye dolqunliri” radiyosining 1-noyabirdiki “Xitay shexsiy uchurlarni qoghdash qanunini yolgha qoydi, shexsiy mexpiyetliklerge bixeterlik qulupi sélindimu?” namliq xewiride bayan qilishiche, gérmaniyediki birémin uniwérsitétining xitay sanliq melumatliri tetqiqatchisi mutexessis dénnis kipké xitayning bu yéngi qanunini “Dölet bixeterlikini qoghdash tüsige ige” dégen. Uning qarishiche, xitayda edliye musteqil bolmighanliqi üchün, tüzülgen qanunlarning esli péti ijra qilinishidin ümid kütkili bolmaydiken.

Türkiye hajitepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktur erkin ekremning tilgha élishiche, xitayda nahayiti köp qanunlar bolsimu, ne xitay puqralirida, ne hakimiyet béshidiki xitay emeldarlirida bu qanunlarni ijra qilidighan ang yoq iken. Hökümetmu, döletmu, qanunmu xitay kompartiyesining menpe'eti üchün xizmet qilidiken. Norwégiye Uyghur komitétining re'isi, Uyghur edliyesi arxip ambirining mudiri, sabiq adwukat bextiyar ömer ependining bildürishiche, xitay qanunlirining “Éqi qeghez, qarisi siyah” bolup, xitayning “Shexsiy uchurlarni qoghdash qanuni” ni tüzishi, goya “Börining qoyni qoghdash üchün qanun chiqarghinigha oxshash külkilik hem bimene bir ish” sanilidiken.

Mutexessis dénnis kipkéning algha sürishiche, xitay bu qanunni tüzüshte yawropa ittipaqining g d p r, yeni “Uniwérsal sanliq melumatlarni qoghdash nizami” din örnek alghan iken. Xitayning “Shexsiy uchurlarni qoghdash qanuni” ni bilen yawropa ittipaqining nizamining mutleq köp qisim mezmunliri tamamen oxshaydiken. Emma ijra qilinishi héch oxshimaydiken.

Melumki, yawropa ittipaqining “Uniwérsal sanliq melumatlarni qoghdash nizami” insanlarning shexsiy mexpiyetliklirige kapaletlik qilish, izzet-ghururini qoghdash, kishilik heqlirining dexli-terüzge uchrishining aldini élish, erkin hem adil bolush qatarliq köpligen démokratik qimmet qarashlirini menbe qilghan. Bu qanunning esli asasi 1950-yili maqullan'ghan “Yawropa kishilik hoquq ehdinamisi” terkibidin orun alghan “Mexpiyetlik hoquqi” din ibaret iken. Bu hoquq da'iriside nurghunlighan kishilik heqlerge étibar bérilgendin tashqiri “Herkimning shexsiy we a'ile hayatigha, xet-cheklirige, xususiy tallashlirigha hötmet qilish hoquqi bar” liqi orun alghan. Bu hoquqni yawropa ittipaqi qanunining qoghdayliqi eskertilgen. 1995-Yiligha kelgende téxnika tereqqiyati bilen tor mulazimitining yolgha qoyulushi netijiside, yawropa ittipaqida “Sanliq melumatlarni qoghdash permani” royapqa chiqqan. 2000-Yilidin bashlap pul mu'amile organliri bankilardiki ishlirini tor arqiliq béjirishke bashlighan. 2006-Yili féysbuk ammigha échiwétilgen. 2011-Yili gugulning bir xéridari elxetlirini sayiligenliki seweblik bu shirket üstidin erz qilghan. Mushu weqedin 2 ay ötkendin kéyin yawropa ittipaqi derhal “Shexsiy uchurlarni omumi yüzlik qoghdash charisi” ni yolgha qoyup, 1995-yilidiki permanini yéngilighan. 2016-Yiligha kelgende yawropa ittipaqining “Uniwérsal sanliq melumatlarni qoghdash nizami” parlaméntning testiqidin ötken. Bu nizam 2018-yili 5-ayning 25-küni resmiy küchke ige bolup yolgha qoyulghan. U “Dunyadiki eng küchlük we eng mukemmel nizam” dep bahalan'ghan.

D u q ijra'iye komitétining mu'awin re'isi semet abla ependining bayan qilishiche, xitay qanchilik heshemetlik, mukemmel qanunlarni tüzüp élan qilmisun, u beribir qanun döliti bolmighach, özliri tüzgen qanunni özliri depsende qilip kétiwéridiken, xitayda héchqandaq qanun kommunistik partiyening iradisidin üstün turalmaydiken.

Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, xitayning “Shexsiy uchurlarni qoghdash qanuni” bilen yawropa ittipaqining “Uniwérsal sanliq melumatlarni qoghdash nizami” otturisidiki sélishturghusiz perq, kishilik qimmetke tutqan mu'amiliside we bu qanunlarning dexli-terüzsiz ijra qilinishida ipadilinidiken. Biraq, xitayning sherqiy türkistanda ijra qiliwatqan insaniyetke qarshi jinayetliri mezkur qanunni pütünley inkar qilidiken. Xitayning öz jinayetlirige chapan yépish üchün tüzüp chiqqan bu qanuni eslide xitay üchün yéterlik derijidiki mesxire we nomusken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet