Shi jinpingning yéngi érasi: topliniwatqan kirizislar we xitayning kelgüsidiki halakiti

Muxbirimiz eziz
2022.10.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Shi jinpingning 3 chong xataliqi uning texttin ghulishigha seweb bolamdu? Xitay re'isi shi jinping xitay döliti qurulghanliqining 70 yilliqida parattin ötken körünüsh. 2019-Yili 1-öktebir, béyjing.
REUTERS

Xitay re'isi shi jinpingning 2022-yili 16-öktebirde échilidighan xitay kompartiyesining 20-qurultiyida partiye nizamnamisige xilap halda üchinchi nöwetlik re'is bolup saylinishi muqimliship qéliwatqanda, bu yéngi dewrning bir qatar kirizislerge hamildar boluwatqanliqi, shuningdek buning yéqin kelgüside xitay we dunya üchün zor bir apetning bashlinishi bolup qéliwatqanliqi yéqindin buyan herqaysi siyasiy analizchilarning muhakime témisi bolup qéliwatqanliqi melum. Bolupmu 40 yil etrapida siyasiy herketlerdin xalas bolalmighan xitayning malimanchiliq we namratliqtin halsirap qalghan weziyettin yéngi bash kötürgen si'iyasiy küchke aylinishi hemde amérika bilen riqabetke chüshüshi, buning bilen zadi qaysi birining dunyawi küch bolushi lazimliqi bu heqtiki pikirlerni téximu ‍ulghaytti. Buningda hemmidinmu bekrek dunyaning köngül bölüwatqini hakimmutleqliqni terghip qiliwatqan xitay bilen erkin démokratiye we bazar iqtisadini asas qilghan amérika otturisidiki dunyawi tertipke rehberlik qilish mesilisi boldi.

Mana mushu xil dunyawi zor tallash mesilisi aydingliship qéliwatqanda shi jinpingning üchinchi nöwetlik re'islikke teyyarliq körüshi mahiyette uning “Sherq kötüriliwatidu, gherb bolsa chöküwatidu” dégen qarishini emelge ashurushtiki bir qedem, dep qarilishqa bashlimaqta. Washin'gton shehridiki aqillar merkezliridin “Atlantik kéngishi” ning tetqiqatchisi dékstér robérts (Dexter Roberts)ning qarishiche, mana mushu xil ikki zor küchning riqabitini asas qilghan ri'alliq nöwette xelq'ara munasiwetlerdiki eng chong hadise bolup qalghan. Shuning bilen birge “Hakimmutleq hakimiyet jezmen uzun'gha dawam qilmay halaket bilen axirlishidu” dégen hökümni asas qilghan halda otturigha qoyulghan xitay dölitini 2020-yilining nérisigha barmay halak bolidu, dégen qarashlar hazirghiche ispatlanmay, eksiche xitayning téximu “Küchlinip kétishi” otturigha chiqqan. U buningdiki seweblerni xulasilep, xitayning hoquq yüksek merkezleshken hakimiyet sistémisini berpa qilishi, toxtawsiz siyasiy herketler jeryanida “Yadroluq rehbiriy kadirlar we sadiq armiyening yétilip chiqishi”, shundaqla “Düshmen küchlerning shum niyitini pachaqlap tashlash” heqqidiki teshwiqatlar arqiliq partiye we armiyening hemkarliq asasida ish körüshini “Yolluq” halda emelge ashurushi qatarliq üch xil sewebni otturigha qoyidu. Bolupmu “Ijtima'iy küchlerning buzghunchiliq niyitini berbat qilish” tek hakimiyetke dexli-teruz peyda qilidighanliki barliq “Xewplik küchlerge rehimsiz bolush” idé'ologiyesi xitay dölitini “Chong sekrep ilgirilesh” ning xataliqidin kélip chiqqan nechche on milyon xitayning achliqtin ölüshi, “Medeniyet zor inqilabi” dewridiki on yilliq malimanda milyonlarche kishining xata halda öltürülishi we jazalinishi, “Tyen'enmén qirghinchiliqi” da xitay oqughuchilirining tanka bilen yenchip tashlinishidek kirizislardin tosqunsiz ötüp kétishke hemde keng-kushade özlirini aqlashqa muweppeq qilghan. Nöwette bolsa bu xil “Düshmen küchlerning buzghunchiliqi” heqqidiki neziriyeler xongkong we Uyghur diyaridiki basturushta keng qollinilghan bolghachqa buning ünümimu oxshash bolmaqta iken.

Aptorning qarishiche, nöwette shi jinping zor küch bilen terghip qiliwatqan “Ortaq güllinish” heqqidiki sho'ar markisizim we kongzichiliq idiyelirining “Jewher” lirini yughurushtin hasil bolghan bolup, shi jinping hakimiyiti izchil özlirining qaysi derijide ewzel hakimiyet ikenlikini “Amérika jahan'girlikining zulmetlik hökümranliqi” bilen sélishturghan halda teshwiq qilishni dawamlashturup kelgen. Bolupmu amérika teweside ewj alghan “Qara tenliklerning jénimu jan” herkiti mezgilide “Eks etken” irqiy kemsitish hadisisi we xitaydiki “Hemme millet barawer” bolghan ijtima'iy muhit, tajisiman wirusi mezgilide amérika teweside wirus yuqumidin ölgen ademlerning bir milyondin éship kétishi we xitayda milyonlarche sandiki hayatliqning “Wirusni nölge chüshürüsh” tek dana siyasetning sewebidin saqlinip qalghanliqi heqqidiki misallar buningda eng köp qollinilghan.

Emma nöwettiki weziyette xitayda körülüwatqan bir zor kirizis xitaydiki nopus mesiliside körüliwatqan bolup, “Maliye waqti” gézitining 2-öktebirdiki obzor maqalisida éytilishiche, bu hal shi jinpingning üchinchi nöwetlik re'isliki duch kélidighan xitaydiki eng chong bash aghriqi bolmaqta iken. Bolupmu xitayning “Bir perzentlik bolush” siyasitining tesiri nöwette xitaydiki yashlar bilen yashinip qalghanlar, oghullar bilen qizlarning nopus nisbitide éghir tengpungsizliqqa seweb bolghan. Bu bolsa xitaydiki kelgüsi ishlepchiqirish küchliri we pénsiye sistémisigha éghir xirislarni peyda qilmaqta iken. Yene bir jehettin alghanda, xitayning iqtisadiy tereqqiyati shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan izchil töwenleshke yüzliniwatqan bolup, bu hal shi jinpingning “Partiye iqtisadqa rehberlik qilish” dégen endizisi sewebidin hazir téximu éghirlashqa bashlighan. Bolupmu shi jinpingning xususiylar igilikini bésip kompartiyening iqtisadqa bolghan kontrolluqini emelge ashurushi tüpeylidin xitayning hazirqi yene bir éghir kirizisi iqtisad saheside barghanséri zor salmaqni igileshke bashlighan. Tajisiman wirusi tüpeylidin otturigha chiqqan qamal qilishning iqtisadni éghir derijide aqsitip qoyushi, bankilarning qerzni qayturuwélishqa ilaj qilalmasliqi hemde xitay iqtisadining matori bolghan öy-mülük sahesidiki xarabliq buninggha téximu éghir bésimlarni peyda qilishqa bashlighan.

Shi jinping heqqide söz bolghanda aptor nurghunlighan kishilerde körülgen bir türlük xata tesewwurni alahide tekitleydu. Shi jinpingning dadisi shi jongshun eyni waqitta maw zédong ijra qilghan “Siyasiy tazilash” ta tartip chiqirilghan we ziyankeshlikke uchrighan. Maw zédong ölgendin kéyin u déng shyawping bashlighan islahatning aktip qollighuchiliridin biri bolush süpitide shénjén shehrining tunji iqtisadiy alahide rayon bolushini wujutqa chiqarghan. Bu bolsa xitaydiki islahatning eng achquchluq qedemliridin biri bolup qalghan. Shunga shi jinping hakimiyet béshigha chiqqanda nurghun kishiler uni dadisining izidin méngip xitayni bir yéngi islahat dewrige élip kiridu, dep ishinip qalghan. Emma kéyinki ré'alliq buning peqet bir bihude arzudin bashqa nerse bolmighanliqini, shi jinpingning eng konsérwatip rehber bolup chiqqanliqini körsitip bergen. U bu heqte bir qisim xitay analizchilarning bayanliridin neqil alghan halda shi jinpingning dadisi uchrighan ziyankeshlikke uchrimasliq üchün özini eng zor derijide komunisit we inqilabchi qilip körsitishni tallighanliqini tekitleydu. Bu xildiki qarash “Iqtisadshunas” xewer agéntliqi ishligen “Shi jinping kimdur?” serlewhilik filimde alahide gewdilnidu.

“U tolimu qabahetlik ishlarning öz a'iliside yüz bergenlikige shahit bolghan. Emma ‍u xitaydiki kishiler köreleydighan birdin-bir axbarat wastiside tolimu dana, tolimu méhriban bir shexs süpitide teswirlinidu. U xelq ammisigha tolimu ijabiy shexs süpitide teshwiq qilinidu. Shuningdek shepqet igisi, dep qarilidu. Emma ré'alliq del buning eksiche. Shi jinping özining etrapidiki serxillerge ishenmeydu. Bu jehette maw zédongmu xuddi shundaq qilghan hemde ularning hemmisini tazilap tügetken. Chünki u mushundaq qilghandila özining xitaydiki nopuzining saqlinip qalidighanliqini, düshmenlirining yer chishlep qalidighanliqini tonup yetken. Hazir bolsa shi jinping del mushuni tekrarlawatidu. U yash waqitlirida ashu xil qalaymiqanchiliq dewrni bashtin kechürgen, shuningdek hoquqning hemmige qadir ikenlikini körgen bolghachqa uning hoquqqa bolghan hérismenliki bek chongqur. Hoquq bolghandila héchqandaq ziyankeshlik bolmaydu, dégen'ge ishen'gen. Shundaq bolghachqa bu ishlar uning wujudida chongqur iz qaldurghan. Bu heqtiki bezi pilanlirini u re'islik ornigha chiqishtin ilgirila oxshimighan sorunlarda tilgha alghan. Hazir biz bularni körüwatimiz.”

Bu heqtiki bezi ehwallar “Muhapizetchi” gézitinng 2-öktebir sanida élan qilin'ghan shi jinping heqqidiki obzor maqalisidimu alahide yer alidu. Uningda éytilishiche, hazir ömürlük re'is bolushning qazinini ésiwatqan shi jinping bala waqitlirida dadisining kechmishliridin sawaq élish bilen birge nöwette xitayni maw zédong dewridiki hoquq merkezge merkezleshken, hökümet, sana'et, yer-zémin we xelq dégenlerning hemmisi hökümetning bir qolluq bashqurishida bolidighan konsérwatip zaman'gha qayturmaqta iken. Nöwettiki “Shi jinping idiyesi” bolsa mahiyette shi jinpingni yéngi zamandiki impératorgha aylandurush, hemmige partiye hökümranliq qilish endizisining meniwi zéminini yaratmaqta iken.

Aptor alahide diqqet qilghan bir nuqta shi jinping dadisigha oxshash “Tazilash” tin saqlinish yaki partiyening halakitidin saqlinish üchün zor küch bilen xitay milletchilikini bazargha salghan. Bolupmu xitayning “Ötken bir esirlik xorluq tarixi”, yawropa jahan'girlirining xitayni qandaq aniy tapqanliqi heqqidiki teshwiqatlar keng tarqilip, shi jinpingning mushu xil paji'elerning aldini alalaydighan “Qudretlik dahi” ikenliki merkiziy témigha aylandurulghan. Yene bir yaqtin xitay hökümiti puqralargha bolghan nazaretni ching tutqan. Deslepki mezgillerde kishilerni bir-birini paylashqa sélip qoyghan bolsa kéyinche yuquri pen-téxnikilardin paydilinip omumiy nazaretni emelge ashurghan. Bu jehettiki eng salmaqliq xizmet Uyghur diyarida ishqa ashqan bolup, bu jayda térorluq herketlirining mewjutluqini, buning üchün kishilerni “Terbiyelesh” we xitay köchmenlirini köchürüsh arqiliq Uyghurlarning nopus nisbitini suyuldurush lazimliqini tekitligen. Buning bilen azghine zorluq herketlirini bahane qilip pütkül Uyghurlarni yoqitishqa sewep teyyarlimaqchi bolghan. Emdilikte bolsa bu xildiki “Eqliy sheher modéli” dunya miqyasida omumlishishqa bashlighan. “Iqtisadshunas” torining bu heqtiki höjjetlik filimida bu toghrisida mundaq déyilidu.

“Xéli yillar burunla kishiler shi jinpingning kéyinki nöwetlik aliy rehber bolidighanliqini hés qilip yetken. 2007-Yili xu jintaw saylinip chiqqandila, uning kéyinki qedemde qandaq rehberlik ornigha chiqidighanliqi muqimliship bolghan. Chünki u shu waqitta sehnige qarap mangghanlarning ret tertipide li kéchyangning aldida mangghan. Chünki bu ishlar sowét dewridiki stalinning hökümranliq uslubida eks etken. Bu hal 2022-yilidiki xitayda yene shu yosunda tekrarliniwatidu. Shi jinping qurup chiqqan saqchilar dölitide hemme ish aliy rehberning biwaste kontrolluqida bolidu, héchqandaq yochuq yaki xewpke orun qaldurulmaydu. Ene shu yosunda shi jinping insaniyet tarixida tunji bolup pütkül xelqning néme qiliwatqanliqini körüp turalaydighan mukemmel saqchi dölitini qurup chiqqan shexs bolup qaldi. Yene bir yaqtin alsaq shi jinping dewride xitayning diplomatiye sahesidiki söz orami herqachan qattiq bolushqa yüzlendi. Shi jinpingdin bixlan'ghan bu xil ‛qattiq meydan tutush‚ udumi xitay diplomatlirining aditige aylinip ular hedise xelq'ara sorunlarda qattiq-yirik ibarilerni qollinip dunyagha hemle qilishqa xushtar bolup qéliwatidu. Eger shi jinping teywen'ge tajawuz qilip uni bésiwélishqa qadir bolalisa u tebi'iy halda 1949-yili axirlashqan xitaydiki ichki urushning eng axirqi ghelibe sahibi bolup qalidu. Shuningdek bu ishni emelge ashuralmighan maw zédongdinmu ‛ulugh shexs‚ bolup qalidu. Buning bilen u xitay tarixida yene bir ‛ebediy‚ shexs bolup qalidu.”

Aptor mushu ehwallarni omumlashturup “Shi jinping bashqilar berpa qilip chiqqan tertipke boysun'ghan halda ish körüshni xalimaydu. U xitayni we dunyani özining sizghan siziqi boyiche mangdurushqa intilidu” dep xulase chiqiridu. Shuningdek bu intilishning utuq qazinish-qazinalmasliqi amérika bashchiliqidiki gherp dunyasining qandaq ish körüshige baghliq ikenlikini alahide tekitleydu. Közge körün'gen iqtisad ilmi obzorchisi martin wolf (Martin Wolf) bolsa özining 5-öktebirde “Pul-mu'amile waqti géziti” de élan qilghan buheqtiki obzorida shi jinpingning xitayni qatmu-qat kirizisqa paturup qoyghan bir shexs süpitide üchinchi qétim re'is bolushining xitay üchünla emes, belki dunya üchünmu balay-apet élip kélidighan xata qarar ikenlikini alahide tekitleydu. Chünki shi jinping nöwette özidinmu qabiliyetlik bir ademning yoq bolghanliqi üchün emes, belki maw zédonggha oxshash menggülük “Émpérator” bolushni xalighanliqi üchünla dawamliq re'is bolushni qarar qilghan. Xitay bu xildiki “Menggülük padishahliq” ning némidin dérek bérishini maw zédong dewride bir qétim bashtin kechürgen bolghachqa emdi uni ikkinchi qétim bashtin kechürüsh téximu chong apetning muqeddimisi bolush aldida turuwatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.