Mutexessisler: “Shinjang istratégiyesining yadrosi muqimliq we Uyghur kimlikini öchürüsh”

Muxbirimiz méhriban
2022.07.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Analizchilar: ma shingrüyning loptiki chach buyumliri kesipliri baghchisini ziyaret qilishi irqiy qirghinchiliqni dawamlashturidighanliqidin bésharet Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétarliqigha yötkep kélin'gen ma shingrüy lop nahiyelik chach buyumliri kesipler baghchisida mexsus ziyarette bolghan. 2022-Yili 7-yanwar, lop nahiyesi.
xjtc.gov.cn

Xitay re'isi shi jinping ötken heptidiki Uyghur diyari ziyaritide, “Shinjang istratégiyeside muqim tereqqiyat weziyiti berpa qilish, jongxu'a milliti ortaq gewdisi” éngini kücheytish, her millet xelqining öz'ara yughurulup bir gewdige aylinishini tézlitish” ni tekitligen. U ketkendin kéyinmu Uyghur aptonom rayonidiki her sahe kishiliri arisida uning “Shinjangni idare qilish siyasiti” diki yolyoruqlirini öginish we izchillashturush dolquni kötürülgen.

19-Iyul Uyghur aptonom rayoni partkom sékrétari ma shingrüyning yétekchilikide “Uyghur aptonom rayonidiki kadirlargha shi jinpingning muhim yolyoruqini yetküzüsh” yighini échilghan.

Tengritagh torining bu heqtiki xewiride déyilishiche, yighinda “Shi jinping yéngi dewr xitayche sotsiyalizm idiyesi ulugh bayriqini égiz kötürüp, yéngi dewrdiki partiyening shinjangni idare qilish tedbirini toluq, del jayida izchillashturup, téximu küchlük tedbir we téximu zor netije bilen yéngi dewr, yéngi musapide tiriship güzel shinjang qurup chiqish kérek” dégenler alahide tekitlen'gen.

Yighinda shi jinpingning yolyoruqini yetküzgen ma shingrüy, shi jnpingning “Shinjangni idare qilish siyasiti” ning “Bash sékrétar shi jinpingning muhim yolyoruqi, we xitay kompartiyesining yéngi dewrdiki siyasiti” ikenlikini qayta-qayta tekitligen. U, shi jinpingning “Yéngi dewrdiki xitay kompartiyesining shinjangni idare qilish” siyasitining mezmunlirini, nuqtilar boyiche birmu-bir sherhligen.

Ma shingrüy “Shinjangni idare qilishni izchillashturush, qanun arqiliq térrorluqqa qarshi turush, muqimliqni qoghdashni qanuniylashturush, milletler mesilisini hel qilishta jungxu'a birliki ortaq gewdisi éngini mustehkemlesh, islam dinini xitaychilashturush, medeniyet arqiliq ozuqlandurushni her millet xelqige qobul qildurushni siljitish, milletler ittipaqliqini kücheytip, milletlerning öz-ara qoshulushini ilgiri sürüsh, shinjanggha alaqidar tashqi teshwiqatni qanat yaydurushni kücheytish kérek” dégenler alahide tekitlen'gen.

Chet'ellerdiki xitayning Uyghur siyasiti mutexessislirining qarishiche, yighinda tekitlen'gen shi jinpingning “Milletler siyasiti “We “Shinjang istratégiyesi” heqqidiki yolyoruqlirining yadrosi “Muqimliq we xitaydin perqliq bolghan Uyghurlarning milliy kimlikini yoqitish” siyasiti iken.

Nyu-yorktiki xitay weziyiti analizchisi ma jü ependi shi jinpingning yolyoruqidiki “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni mahiyette jehette “Bashqa milletlerni yoqitish” dep sherhlidi.

U bu heqte mundaq dédi: “Atalmish ‛jungxu'a milliti birlikining alahidiliki‚ni xitay kompartiyesining bashqa milletlerni yoqitish siyasiti dések bolidu. Uning ‛xitayda 56 millet medeniyitide, xitay medeniyiti asas bolushi kérek‚ dégen sözlirining menisi néme? buni négizidin élip éytqanda ashkara haldiki irqiy qirghinchiliqni teshebbus qilish, milliy kimlikni yoqitish siyasiti dep chüshensek bolidu”.

Ma jü ependi shi jinpingning Uyghurlargha yürgüzgen iriqiy qirghinchiliq siyasitide, “Uyghurlarning milliy kimlikini yoqitish” ning muhim halqilarning biri ikenlikini bildürüp, yene mundaq dédi:

“Bezi kishiler irqiy qirghinchiliqni ten jehettiki yoqitish dep qaraydu. Emma emeliyettin qarisaq shi jinpingning Uyghurlargha nisbeten ularni ten jehettin yoqitish, mejburiy tughmas qilishtin bashqa, Uyghurlarni medeniyet jehettin yoqitish uning neziride hazir qilish we emelge ashurush eng asan bolghan istratégiye dep qaralghan. Uning üchün bu jehette érishken netijilirimu intayin chong déyishke bolidu. U hazir barliq kishilerning diniy étiqadi, medeniyet alahidiliki, öz millitining medeniyet en'enilirige a'it epsane riwayetlirining hemmisini yoqitish nishani qilmaqta. U yerdiki barliq az sanliq milletlerning tarixiy riwayetlirini, tarixiy shexsliri heqqidiki hikayilerde xitaylarni bash qehriman qilishqa, xitaylargha baghlashqa urunmaqta. Bu emeliyette xitay tarixida yüz bergen ehwallar”.

Türkiye haji tépe uniwérsitétining oqutquchisi, xitay weziyiti mutexessisi doktur erkin ekrem ependining qarishiche, xitay özining yéngi yipek yoli istratégiyesini emelge ashurush we jahan'gir dölet bolush üchün, uning üchün tosalghu boluwatqini we eng bash qaturidighan mesililerning biri “Sherqiy türkistan” ning muqimliq weziyiti we u yerde öz kimliki boyiche yashawatqan Uyghurlar mesilisi bolup qalghan.

Erkin ekrem ependining tekitlishiche, xitayning nöwettiki weziyitidin élip éytqanda, shi jinpingning yolyoruqidiki atalmish “Shinjang istratégiyesi” de, xitayning xelq'arada zoruyishigha tosalghu dep qariliwatqan Uyghurlarni we Uyghurlarning milliy kimlikini eng téz waqitta yoqitish asasliq wezipilerning biri qilip belgilinishi muqerrer iken.

Emma erkin ekrem ependi yene xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan mustemlike siyasiti, we Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitining xelq'arada qattiq eyibleshke uchrap, xitay dölitining iqtisadiy jazagha uchrawatqanliqinimu eskertip ötti.

Uning tekitlishiche, gerche xitay hökümiti xelq'aradiki qattiq eyibleshlerge qarimay, özining chong xitaychiliq nezeriyesi boyiche, Uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliq siyasitini dawamliq yürgüzüwatqan bolsimu, emma uning Uyghurlarni xitaylashturup yaki pütünley yoqitip, bu zéminda özi arzu qilghan atalmish “Muqim weziyet” berpa qilishi xitay hökümiti kütkendek undaq asan'gha toxtimaydiken.

Ma jü ependi bolsa, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq siyasiti we “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” namidiki bir xitay döliti siyasiti sewebidin, uning xelq'aradiki obrazining barghanche nacharlashqanliqi we yétim qalduruluwatqanliqini bildürdi.

U, shi jinpingning xitaydiki Uyghurlargha we bashqa xitay bolmighan milletlerge qaratqan siyasiti seweblik xelq'ara taratqularda xitaygha bérilgen bahalarnimu neqil aldi.

U mundaq dédi: “Wall strét zhurnilida bügün bérilgen bir xewerde xitay qandaq dölet dégen'ge shundaq éniq tebir bérilgen. Uningda xitay shimaliy koréyege oxshash saqchi döliti, u jenubiy afriqigha oxshash irqchi dölet, u natsistlar gérmaniyesidek lagér tüzümidiki dölet, shuning bilen bir waqitta u yene chong xitaychiliq terghib qilidighan irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan dölet déyilgen. Mana bu teswirler az sanliq milletler üchün xitay heqqidiki eng toghra tebir déyishke bolidu”.

Melum bolushiche, shi jinping 12-iyuldin 15-iyulghiche Uyghur diyarida élip barghan ziyaritide bashtin axiri we hemme yerde dégüdek “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi”, “Jungxu'a milliti ortaq tarixi”, “Ortaq medeniyiti” éngini téximu kücheytishni, “Shinjangdiki milletlerning jungxu'a milliti” ikenlikini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.