Мутәхәссисләр: ши җинпиң “җуңхуа миллитиниң ортақ тарихи” намида уйғурлар тарихи вә мәдәнийитини йоқитишни көзлигән

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022.07.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shi-jinping-uyghur-rayonida-2.jpg Хитай дөләт рәиси ши җинпиң уйғур районида зиярәттә болди. 2022-Йили 15-июл, үрүмчи.
Xinhua

Хитайниң “хәлқ гезити” вә “шинҗаң гезити” ниң ши җинпиңниң 12-июлдин 15-июлғичә уйғур елигә қаратқан зиярити һәққидә тарқатқан баш мақалисидә дейилишичә, ши җинпиң тунҗи зиярәт нуқтиси қилған шинҗаң универстетида қилған сөзидә: “шуни җәзмән тәкитләш керәкки, һәрқайси милләтләрниң тәқдири баштин-ахир җуңхуа миллитиниң бир пүтүн тәқдири билән зич бағланған, җуңхуа мәдәнийлики шинҗаңдики һәрқайси милләтләр мәдәнийитиниң түп асаси. Буларни ениқ чүшәндүрүш аддийла тонуш мәсилиси болмастин, бәлки җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләшкә мунасивәтлик муһим, зор сиясий мәсилә” дәп тәкитлигән. Ши җинпиңниң зиярити давамидики 9 тәкшүрүш нуқтисиниң бири қилип таллиған уйғур аптоном районлуқ музейда қилған сөзидә “шинҗаң тарихи җуңхуа миллитиниң алақилишиши җәрянида шәкилләнгән тарих” икәнликини тонуш вә тонутушни тәләп қилған.

“шинҗаң гезити” хәвиридә күрситилишичә, 7-айниң 13-күни чүштин бурун, ши җинпиң шинҗаң уйғур аптоном районлуқ музейға киргән. У көргәзмә залида хән сулалиси дәвридики “ашлиқ мәһкимиси мөһри”, таң сулалиси дәвридики “қовуқтин чиқиш-кириш хети” дегәндәк чүшәндүрүш йезилған асарә-әтиқиләрни бир-бирләп тәпсилий көргәндин кейин “җуңхуа мәдәнийити мол вә чоңқур мәзмунға, узақ тарихқа игә болуп, һәрқайси милләтләрниң мунәввәр мәдәнийитиниң қошулушидин һасил болған. Биз шинҗаң тарихини яхши тәтқиқ қилип, шинҗаң тарихиниң җуңхуа миллитиниң алақилишиши җәрянида шәкилләнгән тарих икәнликини һәқиқий тонуп йетип, бу арқилиқ җуңхуа миллитиниң көп мәнбә бир гәвдиләшкәнликини техиму күчлүк испатлишимиз керәк” дәп тәкитлигән.

Чәтәлләрдики бирқисим уйғур археолог вә тарихшунаслириниң қаришичә, ши җинпиңниң баштин ахири айрим уйғур тарихи, уйғур мәдәнийитини инкар қилип, буларни “җуңхуа миллитиниң ортақ тарихи” вә “ортақ мәдәнийити” гә киргүзүши уйғур қатарлиқ түркий хәлқләрниң көп әсирлик айрим вә мустәқил тарихий тәрәққият җәряни вә инсанийәткә қошқан шанлиқ төһпилирини инкар қилиш вә йоққа чиқириш, уйғурларниң тарихи вә мәдәнийитини йоқитиштин ибарәт мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бериватқанлиқиниң пакитидур.

Уйғур аптоном районлуқ музейниң сабиқ хадимлиридин америкадики археолог, әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң сабиқ мудири доктор долқун қәмбири әпәнди, музейниң мәйли қайси хитай рәһбири уйғур райониға кәлмисун чоқум тохтап өтидиған истратегийәлик бир нуқта болуп кәлгәнликини, шуңа ши җинпиңниң бу қетимқи зияритидинму һәйран қалмиғанлиқини оттуриға қойди. Әмма, доктор долқун қәмбири ши җинпиңниң уйғурларға мәдәнийәт қирғинчилиқини давамлаштуруп уйғур тарихи вә мәдәнийитини йоқитиватқан бир пәйттә хитай билән һечқандақ бағлиниши болмиған уйғурларға аит тарихий мирасларни “шинҗаң хитайниң айрилмас бирқисми, уйғур мәдәнийити җуңхуа мәдәнийитиниң бир қисми” дегән сәпсәтиси ишқа ашуруш үчүн қолланғанлиқини билдүрди.

7-Айниң 14-күни ши җинпиң йәнә турпандики уйғур тарихи вә мәдәнийитиниң әң муһим излиридин болған ярғол қәдмиий мәдәнийәт излирини зиярәт қилғандиму, ярғол қәдимий шәһири “таң сулалисиниң дәсләпки мәзгиллиридики ғәрбий юртни башқуридиған алий аппарат-әнши қоруқчибәг мәһкимиси турушлуқ” җай дегәндәк чүшәндүрүшләрни аңлап: ярғол “шинҗаң әзәлдинла дөлитимизниң айрилмас бирқисми вә көп милләт топлишип олтурақлашқан район икәнликини күчлүк дәлили” дәп көрсәткән. У: “җуңхуа мәдәнийити нәччә миң йилдин буян бирдинбир үзүлүп қалмиған мәдәнийәт, биз уни рәтләп ениқлишимиз керәк, җуңхуа мәдәнийити мәнбәсини тәкшүрүш қурулушида йәнә нурғун ишларни қилишқа тоғра келиду. Бу хизмәтни яхши ишлисәк биз һәрбир җуңголуқниң милләт иптихарлиқ туйғумиз, мәдәнийәттә өзимизгә болған ишәнчимизни күчәйткили болиду. Җуңголуқ болуш қалтис иш, бизниң шанлиқ тарихимиз бар болупла қалмай, кәлгүсимизму техиму парлақ болиду” дегән.

Долқун қәмбири әпәнди, хитайниң уйғур қәдимий тарихи мираслирини бурмилап униң тарихи дәврлирини хитайниң тарихий дәврлиригә ғәрәзлик билән бағлап чүшәндүрүшниң дуня археологийә вә мәдәнийәт саһәсидә һечқачан етирап қилинмайдиғанлиқини, бу ялғуз уйғурларниң тарихини бурмилаш болуп қалмастин, хитайниң археологийә, вә инсанийәт мәдәнийәт тәтқиқатиға қиливатқан мәқсәтлик бузғунчилиқидин оттура асия, түрк хәлқлири һәтта пүтүн дуняниң агаһ болуши керәкликини оттуриға қойди.

Ши җинпиң “3-қетимлиқ мәркәз шинҗаң хизмити сөһбәт йиғинида”, “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” дәл “сиясий җәһәттин қәлбтин етирап қилиш, кишиләр қәлбини майил қилиш-қилалмаслиқ мәсилисини түптин һәқиқий һәл қилиш” дәп тәкитлигәниди. Униң уйғур районида қилған бу сөзлири ясап чиқилған тарихий нуқтиинәзәр вә археологийәлик буюмларни хитайдин башқа милләтләрниң “җуңхуа миллити еңи турғузуш” үчүн меңә ююш материяли қилип қоллиниватқанлиқидин дерәк бәрмәктә.

“шинҗаң” гезитиниң хәвәр қилишичә, уйғур аптоном районлуқ партком даимий комитетиниң 16-июл өткүзүлгән кеңәйтилгән йиғини, ши җинпиңниң муһим инкасниң роһини әстайидиллиқ билән өгинип вә әмәлийләштүрүп, җуңхуа миллитиниң ортақ тарихи, җуңхуа миллитиниң көп қутуплуқ бир гәвдә әндизисини тәтқиқ қилишни күчәйтишни тәкитлигән.

Йиғин буниң конкрет иҗраат тәдбирлирини шәрһләп мундақ дегән: “шинҗаңдики һәр қайси милләтләр оттурисидики алмаштурушниң тарихи пакитлири, археологийәлик буюмлири вә мәдәнийәт ядикарлиқлирини қайта қезип чиқип вә үнүмлүк рәвиштә тәтбиқлап, музейларда сақланған мәдәнийәт ядикарлиқлирини, һәр қайси җайларда көргәзмигә қоюлған мәдәний мираслар, қол язма вә қәдимки китаблардики йезиқларниң һәммисини тирилдүрүп, һәр милләт кадир, аммисида бәшни етирап қилиш, җуңго қәлби, җуңхуа роһи вә җуңхуа миллити ортақ еңи тәрбийәсини күчәйтиш һәм йетәкләш керәк”.

Ши җинпиңниң бу сөзлиригә қарита өзиниң қарши позитсийәсини билдүргән түркийәдики тарих пәнлири доктори, һаҗитәппә университетиниң дотсенти әркин әкрәм ши җинпиңниң уйғурларға ирқий вә мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бериш билән бир вақитта йәнә уйғур вә түркий хәлқләргә ортақ болған тарихий китабларни, тарихий асарә-әтиқиләрни җуңхуа миллитиниң тарихи вә җуңхуа мәдәнийитиниң тәркиби қисми дегәндәк сәпсәтисини илгири сүрүватқанлиқиниң түрк алимлири вә хәлқарадики һәр саһәниң диққитини қозғашқа тегишлик муһим мәсилә икәнликини оттуриға қойди.

Хитай компартийәсиниң асаслиқ тәшвиқат васитиси болған шинхуа агентлиқиниң хәвәр қилишичә, 7-айниң 16-күни нәшрдин чиқидиған “издиниш” журнилиниң 14-санида хитай коммунистик партийәси мәркизий комитетиниң баш секретари ши җинпиңниң “хитай мәдәнийлики тарихи тәтқиқатини чоңқурлаштуруп, тарихий аңлиқлиқни күчәйтип, мәдәнийәт ишәнчини чиңитиш керәк” намлиқ муһим мақалиси елан қилинған. Мақалидә “техиму көп мәдәнийәт ядикарлиқи вә мәдәнийәт мирасини җанландуруп, җуңхуа мәдәнийликигә варислиқ қилиштин ибарәт қоюқ җәмийәт кәйпияти бәрпа қилиш керәк” дәп оттуриға қоюлған.

Уйғур елидин тарқитилидиған хитай һөкүмәт тартқулириниң хәвәрлиридин қариғанда, ши җинпиңниң уйғур дияриға қаратқан бу туюқсиз зиярити давамида қилған сөзи вә бәргән йолйоруқлириниң һәммисидә хитай компартийәсиниң “шинҗаңни башқуруш истратегийәси” ни толуқ вә қәтий иҗра қилишни, “җуңхуа миллити ортақ еңи” бәрпа қилиш вә күчәйтишни давамлиқ алға сүрүшни тәләп қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.