Mutexessisler: shi jinping “Jungxu'a millitining ortaq tarixi” namida Uyghurlar tarixi we medeniyitini yoqitishni közligen

Muxbirimiz gülchéhre
2022.07.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shi-jinping-uyghur-rayonida-2.jpg Xitay dölet re'isi shi jinping Uyghur rayonida ziyarette boldi. 2022-Yili 15-iyul, ürümchi.
Xinhua

Xitayning “Xelq géziti” we “Shinjang géziti” ning shi jinpingning 12-iyuldin 15-iyulghiche Uyghur élige qaratqan ziyariti heqqide tarqatqan bash maqaliside déyilishiche, shi jinping tunji ziyaret nuqtisi qilghan shinjang uniwérstétida qilghan sözide: “Shuni jezmen tekitlesh kérekki, herqaysi milletlerning teqdiri bashtin-axir jungxu'a millitining bir pütün teqdiri bilen zich baghlan'ghan, jungxu'a medeniyliki shinjangdiki herqaysi milletler medeniyitining tüp asasi. Bularni éniq chüshendürüsh addiyla tonush mesilisi bolmastin, belki jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini mustehkemleshke munasiwetlik muhim, zor siyasiy mesile” dep tekitligen. Shi jinpingning ziyariti dawamidiki 9 tekshürüsh nuqtisining biri qilip tallighan Uyghur aptonom rayonluq muzéyda qilghan sözide “Shinjang tarixi jungxu'a millitining alaqilishishi jeryanida shekillen'gen tarix” ikenlikini tonush we tonutushni telep qilghan.

“Shinjang géziti” xewiride kürsitilishiche, 7-ayning 13-küni chüshtin burun, shi jinping shinjang Uyghur aptonom rayonluq muzéygha kirgen. U körgezme zalida xen sulalisi dewridiki “Ashliq mehkimisi möhri”, tang sulalisi dewridiki “Qowuqtin chiqish-kirish xéti” dégendek chüshendürüsh yézilghan asare-etiqilerni bir-birlep tepsiliy körgendin kéyin “Jungxu'a medeniyiti mol we chongqur mezmun'gha, uzaq tarixqa ige bolup, herqaysi milletlerning munewwer medeniyitining qoshulushidin hasil bolghan. Biz shinjang tarixini yaxshi tetqiq qilip, shinjang tarixining jungxu'a millitining alaqilishishi jeryanida shekillen'gen tarix ikenlikini heqiqiy tonup yétip, bu arqiliq jungxu'a millitining köp menbe bir gewdileshkenlikini téximu küchlük ispatlishimiz kérek” dep tekitligen.

Chet'ellerdiki birqisim Uyghur arxé'olog we tarixshunaslirining qarishiche, shi jinpingning bashtin axiri ayrim Uyghur tarixi, Uyghur medeniyitini inkar qilip, bularni “Jungxu'a millitining ortaq tarixi” we “Ortaq medeniyiti” ge kirgüzüshi Uyghur qatarliq türkiy xelqlerning köp esirlik ayrim we musteqil tarixiy tereqqiyat jeryani we insaniyetke qoshqan shanliq töhpilirini inkar qilish we yoqqa chiqirish, Uyghurlarning tarixi we medeniyitini yoqitishtin ibaret medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatqanliqining pakitidur.

Uyghur aptonom rayonluq muzéyning sabiq xadimliridin amérikadiki arxé'olog, erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining sabiq mudiri doktor dolqun qembiri ependi, muzéyning meyli qaysi xitay rehbiri Uyghur rayonigha kelmisun choqum toxtap ötidighan istratégiyelik bir nuqta bolup kelgenlikini, shunga shi jinpingning bu qétimqi ziyaritidinmu heyran qalmighanliqini otturigha qoydi. Emma, doktor dolqun qembiri shi jinpingning Uyghurlargha medeniyet qirghinchiliqini dawamlashturup Uyghur tarixi we medeniyitini yoqitiwatqan bir peytte xitay bilen héchqandaq baghlinishi bolmighan Uyghurlargha a'it tarixiy miraslarni “Shinjang xitayning ayrilmas birqismi, Uyghur medeniyiti jungxu'a medeniyitining bir qismi” dégen sepsetisi ishqa ashurush üchün qollan'ghanliqini bildürdi.

7-Ayning 14-küni shi jinping yene turpandiki Uyghur tarixi we medeniyitining eng muhim izliridin bolghan yarghol qedmi'iy medeniyet izlirini ziyaret qilghandimu, yarghol qedimiy shehiri “Tang sulalisining deslepki mezgilliridiki gherbiy yurtni bashquridighan aliy apparat-enshi qoruqchibeg mehkimisi turushluq” jay dégendek chüshendürüshlerni anglap: yarghol “Shinjang ezeldinla dölitimizning ayrilmas birqismi we köp millet topliship olturaqlashqan rayon ikenlikini küchlük delili” dep körsetken. U: “Jungxu'a medeniyiti nechche ming yildin buyan birdinbir üzülüp qalmighan medeniyet, biz uni retlep éniqlishimiz kérek, jungxu'a medeniyiti menbesini tekshürüsh qurulushida yene nurghun ishlarni qilishqa toghra kélidu. Bu xizmetni yaxshi ishlisek biz herbir junggoluqning millet iptixarliq tuyghumiz, medeniyette özimizge bolghan ishenchimizni kücheytkili bolidu. Junggoluq bolush qaltis ish, bizning shanliq tariximiz bar bolupla qalmay, kelgüsimizmu téximu parlaq bolidu” dégen.

Dolqun qembiri ependi, xitayning Uyghur qedimiy tarixi miraslirini burmilap uning tarixi dewrlirini xitayning tarixiy dewrlirige gherezlik bilen baghlap chüshendürüshning dunya arxé'ologiye we medeniyet saheside héchqachan étirap qilinmaydighanliqini, bu yalghuz Uyghurlarning tarixini burmilash bolup qalmastin, xitayning arxé'ologiye, we insaniyet medeniyet tetqiqatigha qiliwatqan meqsetlik buzghunchiliqidin ottura asiya, türk xelqliri hetta pütün dunyaning agah bolushi kéreklikini otturigha qoydi.

Shi jinping “3-Qétimliq merkez shinjang xizmiti söhbet yighinida”, “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush” del “Siyasiy jehettin qelbtin étirap qilish, kishiler qelbini mayil qilish-qilalmasliq mesilisini tüptin heqiqiy hel qilish” dep tekitligenidi. Uning Uyghur rayonida qilghan bu sözliri yasap chiqilghan tarixiy nuqti'inezer we arxé'ologiyelik buyumlarni xitaydin bashqa milletlerning “Jungxu'a milliti éngi turghuzush” üchün ménge yuyush matériyali qilip qolliniwatqanliqidin dérek bermekte.

“Shinjang” gézitining xewer qilishiche, Uyghur aptonom rayonluq partkom da'imiy komitétining 16-iyul ötküzülgen kéngeytilgen yighini, shi jinpingning muhim inkasning rohini estayidilliq bilen öginip we emeliyleshtürüp, jungxu'a millitining ortaq tarixi, jungxu'a millitining köp qutupluq bir gewde endizisini tetqiq qilishni kücheytishni tekitligen.

Yighin buning konkrét ijra'at tedbirlirini sherhlep mundaq dégen: “Shinjangdiki her qaysi milletler otturisidiki almashturushning tarixi pakitliri, arxé'ologiyelik buyumliri we medeniyet yadikarliqlirini qayta qézip chiqip we ünümlük rewishte tetbiqlap, muzéylarda saqlan'ghan medeniyet yadikarliqlirini, her qaysi jaylarda körgezmige qoyulghan medeniy miraslar, qol yazma we qedimki kitablardiki yéziqlarning hemmisini tirildürüp, her millet kadir, ammisida beshni étirap qilish, junggo qelbi, jungxu'a rohi we jungxu'a milliti ortaq éngi terbiyesini kücheytish hem yéteklesh kérek”.

Shi jinpingning bu sözlirige qarita özining qarshi pozitsiyesini bildürgen türkiyediki tarix penliri doktori, hajiteppe uniwérsitétining dotsénti erkin ekrem shi jinpingning Uyghurlargha irqiy we medeniyet qirghinchiliqi élip bérish bilen bir waqitta yene Uyghur we türkiy xelqlerge ortaq bolghan tarixiy kitablarni, tarixiy asare-etiqilerni jungxu'a millitining tarixi we jungxu'a medeniyitining terkibi qismi dégendek sepsetisini ilgiri sürüwatqanliqining türk alimliri we xelq'aradiki her sahening diqqitini qozghashqa tégishlik muhim mesile ikenlikini otturigha qoydi.

Xitay kompartiyesining asasliq teshwiqat wasitisi bolghan shinxu'a agéntliqining xewer qilishiche, 7-ayning 16-küni neshrdin chiqidighan “Izdinish” zhurnilining 14-sanida xitay kommunistik partiyesi merkiziy komitétining bash sékrétari shi jinpingning “Xitay medeniyliki tarixi tetqiqatini chongqurlashturup, tarixiy angliqliqni kücheytip, medeniyet ishenchini chingitish kérek” namliq muhim maqalisi élan qilin'ghan. Maqalide “Téximu köp medeniyet yadikarliqi we medeniyet mirasini janlandurup, jungxu'a medeniylikige warisliq qilishtin ibaret qoyuq jem'iyet keypiyati berpa qilish kérek” dep otturigha qoyulghan.

Uyghur élidin tarqitilidighan xitay hökümet tartqulirining xewerliridin qarighanda, shi jinpingning Uyghur diyarigha qaratqan bu tuyuqsiz ziyariti dawamida qilghan sözi we bergen yolyoruqlirining hemmiside xitay kompartiyesining “Shinjangni bashqurush istratégiyesi” ni toluq we qet'iy ijra qilishni, “Jungxu'a milliti ortaq éngi” berpa qilish we kücheytishni dawamliq algha sürüshni telep qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.