Sholiz béyjingda Uyghurlar mesilisini otturigha qoyghan, emma xitay inkas bildürmigen

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2022.11.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
germanite-olaf-shuliz Gérmaniye bash ministéri shuliz xelq sariyida xitay re'isi shi jinping bilen körüshti. Béyjing, xitay 2022-yili 4-noyabir.
AP

Gérmaniye bash ministéri shuliz béyjingda Uyghurlar mesilisini tilgha élghanda, xitay terep “Ichkiy ishimizgha arilashqanliq” dep reddiye qayturmighan.

“Jenubiy gérmaniye géziti”ning 4 - noyabir élan qilghan “Sholiz: kishilik hoquq ichkiy ishlargha arilashqanliq emes” namliq xewiride bayan qilishiche, xitaydiki bir künlük ziyaritini bashlighan gérmaniye bash ministéri olaf sholiz bügün béyjingda xitay bash ministéri li kéchyang bilen birge muxbirlarni kütiwélish yighini ötküzgende, “B d t ning doklatini nezerde tutup, xitayning Uyghurlargha éghir derijide kishilik hoquq depsendichiliki yürgüziwatqanliqi seweblik eyibliniwatqan rayon (Uyghur diyari) heqqide toxtilip ötken” we “Kishilik hoquq ichkiy ishlargha arilashqanliq emes” dégen. Ikki terep bu mesilini “Dawamliq sözleshmekchi” bolghan.

Gérmaniye metbu'atlarda sholizning Uyghurlar mesilisi toghrisida yene némilerni tilgha alghanliqi hazirche bayan qilinmighan. U shi jinping bilen körüshkende, Uyghurlar toghriliq söz qildimu - yoq? bumu namelum. Xewerlerde sholizning bu qétimqi ziyarette xitayni rusiyeni qollimasliqqa köndürüshke urun'ghanliqi, rusiye - ukra'ina urushini baldurraq axirlashturushqa küch chiqirishni telep qilghanliqi, teywen mesilisini tinich hel qilishni teshebbus qilghanliqi we xitayning dunya ténichliqini qoghdash mes'uliyiti bolghan chong dölet ikenlikini tilgha alghanliqi köprek tekitlen'gen. Xitay re'isi shi jinpingmu gérmaniye - xitay ikki terep munasiwitini téximu chungqurlashturushni xalaydighanliqini bildürgen. Sholizning “Bügün méning béyjinggha kelginim yaxshi we toghra bolghan” dep, özining xitay ziyaritini eyibligenlerge jawab qayturghanliqi tilgha élip ötülgen.

Diqqet chékidighini shuki, olaf sholizning Uyghurlar we teywen toghrisidiki sözlirige bu qétim xitay tereptin héch bir inkas chiqmighan. Xitay bash ministéri li kéchyang sholizning sözige reddiye qayturmighan hem jawabmu bermigen. Adette Uyghurlar yaki teywen mesilisi tilgha élin'ghan hamanla chichangship: “Bu bizning ichkiy ishimiz”, “Ichkiy ishimizgha arilashqanliq”, “Héchkimning ichkiy ishimizgha arilishish hoquqi yoq” dep derhal itiraz bildürüp jar salidighan xitaydin bu nöwet zuwanmu chiqmighan.

Xitayning olaf sholizning sözlirige süküt qilishidiki seweb néme? bu némidin dérek béridu?

Uyghur siyasiy aktipliri we analizchilar bu su'algha oxshimighan nuqtilardin jawab bérip ötti. D u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, aldi bilen xitayning gherb elliri bilen bolghan ariliqining kéngyishi netijiside siyasiy obrazi zidilinipla qalmay, iqtisadiy jehettinmu ziyan'gha yüzliniwatqanliqini tilgha aldi. U sözide yene Uyghur irqiy qirghinchiliqini yoshurushqa shunche urunupmu uning xelq'araliq bir mesile haligha kélishining aldini alalmighan xitayning bu mesile toghrisida oylinishni layiq tapqan bolushi mumkinlikini izahlidi. Uning bildürishiche, rusiye terepte turup xatalashqan, iqtisadiy weziyiti künséri chöküshke bashlighan xitayning gherblikler bilen bolghan munasiwette emdi burunqidek esebiylishelmaydighanliqini, bu sewebler tüpeyli xitayning jahilliqtin waz kéchish yolini tutushni toghra tapqan bolushi mumkinlikini tekitlidi.

Gérmaniyediki weziyet analizchisi perhat muhemmidi, xitayning iqtisadiy menpe'etni közde tutup, axiriqi 3 yildin buyan özlirini tunji qétim ziyaret qilghan bir gherb dölitining rehberi bilen Uyghurlar mesilisi seweblik talash - tartishqa kirishni xalimighan bolushi mumkinlikini bayan qildi.

Weziyet analizchisi gheyur qurban ependi, xitayning sholizning sözlirige süküt qilishidiki seweblerni birqanche nuqtidin tehlil qilip ötti. Uning qarishiche, xitay hakimiyiti he dégendila gérmaniye bilen sürkilish peyda qilip qoyushni, gérmaniyedin érishiwatqan menpe'etliridin quruq qélishni xalimighan bolushi mumkin iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.