Алмутада атақлиқ уйғур тилшунас алимниң музейи ечилди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-11-26
Share
ghojexmet-sedwaqasof-ongda.jpg Академик ғоҗахмәт сәдвақасоф(оңда) тәтқиқат елип бармақта.
RFA/Oyghan

Мәлумки, өткән әсирниң 60-йиллиридин тартип қазақистанда яшаватқан уйғурлар ичидин көплигән алимлар йетилип чиқишқа башлиғаниди. Илим-пәнниң һәр саһәлиригә вәкиллик қилған уларниң бәзилири мәмликәт ичидила әмәс, бәлки чәтәлләрдиму тонулди. Шулар арисидин биваситә уйғурларниң тили, әдәбияти, тарихи, етнографийәси, мәдәнийити билән шуғулланған уйғуршунас алимларму болғаниди. Мутәхәссисләрниң тәкитлишичә, буниңға болупму әйни чағлардики қазақистан пәнләр академийәси тәркибидә уйғуршунаслиқ бөлүминиң, андин 1986-йили уйғуршунаслиқ институтиниң ечилиши сәвәб болғаникән.

Игилишимизчә, һазир әнә шу қазақистандики уйғуршунаслиқ елиминиң раваҗлинишиға өз төһпилирини қошқан алимларниң мутләқ көп қисми аләмдин өткән болсиму, әмма уларниң аилилири, юртдашлири, шагиртлири, шундақла уйғур тилидики мәктәпләр, җәмийәтлик бирләшмиләр бу алимларниң исимлирини әбәдийләштүрүш бойичә көплигән ишларни қилмақта. Йеқинда әнә шундақ ишларниң бири алмутадики абдулла розибақийеф намидики 153-мәктәп-гимназийәдә уюштурулди. 21-Ноябир күни мәзкур гимназийәниң йүсүп хас һаҗип намидики китабханисида атақлиқ түркшунас, уйғуршунас алим вә җәмийәт әрбаби, қазақистан миллий пәнләр академийәсиниң академики, филологийә пәнлириниң доктори, профессор ғоҗәхмәт сәдвақасофниң һаяти вә иш-паалийитигә беғишланған музейниң ечилиш мурасими болуп өтти.

Мурасим дуняға тариған корона вируси мунасивити билән бихәтәрлик чарилирини сақлиған һалда тар даиридә өтти. Униңға җәмийәтлик бирләшмиләр вәкиллири, зиялийлар, мәрһумниң юртдашлири вә уруқ-туғқанлири, мәктәп устазлири қатнашти.

Дәсләптә алимниң өмүр баяни, илмий-педагогикилиқ вә җәмийәтлик паалийити һәққидә доклат қилинди. Андин мәрһумниң рәпиқиси омақ һәсәнова вә алмута шәһәрлик җәмийәтлик кеңишиниң әзаси, алмута төмүр иншаатлири завутиниң мудири әхмәтҗан шәрдиноф музейниң ечилиш лентисини кәсти. Дәсләп сөзгә чиққан әхмәтҗан шәрдиноф алимниң уйғур хәлқиниңла әмәс, бәлки пүткүл қазақистанниң махтиниши икәнликини, униң өз кәсипдашлири, һәтта чәтәллик алимлар арисидиму, пүткүл уйғурлар ичидә абруйиниң юқири болғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Мурасимда сөзгә чиққан алимниң шагиртлиридин тилшунаслар, филологийә пәнлириниң докторлири валерий мәхпироф, рошәнгүл авакова вә башқилар ғоҗәхмәт сәдвақасофниң илим-пән, маарип, мәдәнийәт, мәтбуат вә башқиму саһәләрниң раваҗлинишиға қошқан төһписини юқири баһалап, униң нәшр қилинмиған әмгәклирини рәтләп, елан қилишқа көп күч чиқарған омақ һәсәноваға өзлириниң чәксиз миннәтдарлиқини изһар қилди. Натиқлар шундақла уйғурлар ичидин чиққан бүйүк намайәндиләрниң исимлирини әбәдийләштүрүштә, миллий маарип, мәдәнийәт, әдәбиятни тәрғиб қилишта көплигән ишларни қиливатқан мәзкур гимназийәниң коллектипиға, җүмлидин униң мудири шавкәт өмәрофқа рәһмәт ейтти.

Радийомиз зияритини қобул қилған омақ һәсәнова ханим мәрһум ғоҗәхмәт сәдвақасофниң вапатидин кейин униң көплигән қолязмилириниң қалғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «хәтлири икки қача болди. Мушуларни чиқарсам болмамду девидим, балилирим ярдәм беримиз деди. Үч томни бәш йилда чиқардим. Төт томни һәммисигә тарқитивәттим. Униң өзиниң алған атақлири, мукапатлириниң һәммисини киргүздүм. Йәр йүзидики пүткүл алимлар уйғурларни наһайити яхши билиду. 8-9 Мәмликәткә ғоҗәхмәтниң китаблирини әвәттим. Шуларниң инкаслириниму киргүздүм. Башқа милләтләрниң уйғурлар һәққидә ейтқанлириниму киргүздүм.»

Мурасимда сөзгә чиққан биологийә пәнлириниң доктори мәсимҗан веләмоф, «атамура» нәшрияти уйғур тәһриратиниң башлиқи малик мәһәмдиноф вә башқилар омақ һәсәнованиң бүгүнгә қәдәр йәттә томлуқ әмгәкни елан қилғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Улар йәнә ғоҗәәхмәт сәдвақасофниң һәр саһәләрдики әмгикини, болупму кадир тәйярлаштики ишлирини тилға елип, мәзкур мурасимни уюштурғанларға чәксиз миннәтдарлиқини изһар қилди.

Абилайхан намидики қазақ хәлқара мунасивәтләр вә дуня тиллири университетиниң профессори, филологийә пәнлириниң доктори валерий мәхпирофниң пикричә, ғоҗәхмәт сәдвақасофниң исмисиз дуня уйғуршунаслиқ илминиң тәрәққиятини һес қилиш мумкин әмәскән. Қазақистан шәрқшунаслиқ илминиң бирқисми болған уйғуршунаслиқ илминиң тәрәққиятида муһим рол ойниған уйғур-туңган мәдәнийитини тәтқиқ қилиш бөлүминиң, қазақистан пәнләр академийәси тилшунаслиқ институти тәркибидики уйғуршунаслиқ бөлүминиң, андин 1986-йили уйғуршунаслиқ институтиниң тәшкиллиниши йәнә шу алимниң исми билән чәмбәрчас бағланғаникән.

Валерий мәхпироф мундақ деди:
«Уйғур хәлқиниң улуғ алими ғоҗәхмәт сәдвақасофниң уйғуршунаслиқ саһәсидики илмий паалийити 1950-йилдин, йәни қазақистан пәнләр академийәсидә уйғур-туңган мәдәнийитини тәтқиқ қилиш бөлүминиң ечилишидин тартип башлиниду. У вақитта ғоҗәхмәт ака шу бөлүмниң аспиранти болуп, та уйғуршунаслиқ институтиниң мудири лавазимиғичә барлиқ дәриҗиләрни бесип өтти. У өмриниң ахирқи күнлиригичә уйғуршунаслиқ илимиға садиқ болуп қалди. Әсләп өтсәк, ғоҗәхмәт акиниң һаяти өз өйиниң һойлисида үзүлди. Бу чағда у институтта болидиған илмий кеңәшниң йиғиниға алдириған иди. Бу йиғинда униң кәсипдеши профессор хәмит төмүрниң монографийәси муһакимә қилинмақчи болған. Ғоҗәхмәт ака сәдвақасофниң билим дәриҗиси интайин кәң вә көптәрәплимилик иди. У уйғурларниң омумий мәдәнийити мәсилилиригә наһайити қизиқатти. Алимниң омумән уйғуршунаслиқ саһәсидә йүргүзгән издинишлири көплигән әмгәклиридә өз әксини тапти, тарихчиларниң, әдәбиятшунаслар вә фолклоршунасларниң асасий тәтқиқатлирини қолланмисиға айланди.»

Валерий мәхпироф ғоҗәхмәт сәдвақасофниң уйғуршунаслиқ институтиниң тәтқиқ қилиш даирисини техиму кеңәйтиш вә уни тәҗрибилик мутәхәссисләр билән тәминләш, шундақла институтниң чәтәллик илмий-тәтқиқат мәркәзлири билән алақилирини йәниму җанландуруш үстидә ишләватқан бир мәзгилдә туюқсиз аләмдин өткәнликини оттуриға қойди.

Мурасим ахирида ғоҗәхмәт сәдвақасофниң 90 йиллиқ тәвәллутиға беғишланған һөҗҗәтлик филим көрситилди. Андин гимназия мудири, алмута шәһәрлик алий кеңәш әзаси шавкәт өмәроф мундақ паалийәтләрниң яшларни миллий роһта тәрбийәләштә, уйғур хәлқи ичидин чиққан улуғ намайәндиләрниң исимлирини әбәдийләштүрүштә муһим рол ойнайдиғанлиқини тәкитлиди.

Игилигән әһваллардин мәлум болушичә, ғоҗәхмәт сәдвақасофниң көп күч чиқириши арқисида қурулған уйғуршунаслиқ институти униң вапатидин кейин йәнә бәш йил өмүр сүрүп, йепилип кәткәникән. Һазир алмутадики шәрқшунаслиқ институтиниң қармиқидики уйғуршунаслиқ мәркизи әнә шу институтниң вариси һесаблинидикән. Мәзкур мәркәз һазирму ишләватқан болсиму, әмма илгирикидәк мумкинчиликләрдин мәһрумкән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт