Chén chüen'goning Uyghur élini idare qilish siyasiti we uning muqerrer aqiwiti (1)

Muxbirimiz qutlan
2017-05-17
Share
pichan-lukchun-saqchi-charlash.jpg Pichan lükchün weqesidin kéyin saqchilar axbarat orunlirining resimge tartishini tosuwatqan körünüsh. 2013-Yili 27-iyun, pichan.
AFP

Saqchi tori berpa qilip yerlik xelqni iskenjige élish

Neq meydandin élin'ghan melumatlar chén chüen'go Uyghur diyarini idare qilghan yérim yildin buyan bu tupraqning "Üsti ochuq türme" ge aylan'ghanliqidin bésharet bermekte.

Igilinishiche, chén chüen'goning Uyghur élida yolgha qoyghan eng gewdilik siyasetliridin biri sheherlerdin yéza-qishlaqlargha qeder saqchi tori bilen zenjirsiman tekshürüsh ponkitliri berpa qilip, yerlik xelq bolghan Uyghurlarni iskenjige élish bolghan.

Buni Uyghur diyarining herqaysi jayliridiki saqchixanilar bilen tekshürüsh ponkitlirida kéche-kündüz közette turuwatqan amanliq xadimliri delillep körsetti.

Kériye nahiyesining qarqiy yéziliq saqchixanisi bu heqte uchur bérip, yéza teweside ikki tekshürüsh tosuqining barliqini, her bir tosuqta 23 neperdin charlash xadimi közette turidighanliqini bildürdi.

Kériye nahiyesining kökyar yéziliq saqchixanisimu xoten yéziliridiki tekshürüsh tosuqlirining torlashturulghanliqini, yéza-kentlerdiki herqandaq bir yolning choqum melum bir tekshürüsh ponkitigha tutushidighanliqini ashkarilidi.

Kériye nahiyesining siyek yéziliq saqchixanisidiki bir neper yardemchi saqchi tekshürüsh tosuqlirida kimlik we bixeterlik tekshürüsh mashinisidin birqanchisining barliqini, charlighuchilarning 24 sa'ettin közette turidighanliqini ilgiri sürdi.

Chira nahiyesining ulughsay yéziliq saqchixanisidiki bir neper nöwetchi saqchi yéza-kent teweside saqchixana we tekshürüsh ponkitliridin bashqa yene on nechche métir égizliktiki qarawulxanilarning quruluwatqanliqini ilgiri sürdi.

Üstün atushtin radiyomiz ziyaritini qobul qilghan bir neper yerlik Uyghur tewelikte 3 yerde tekshürüsh ponkitining barliqini, charlighuchi xadimlarning kéche-kündüz sepras bolup turidighanliqini ashkarilidi.

Qiziqarliqi shuki, bu xildiki tekshürüsh tosuqlirigha "Xelqqe qulayliq saqchi mulazimet ponkiti" dep nam bérilgen bolup, közetküchiler bügünki künde xitayning Uyghurlargha qaratqan bu xildiki iskenjige élish siyasitining, natsistlar gérmaniyesi dewridiki yehudilar olturaq rayonlirida, isra'iliye ishghaliyitidiki pelestinde we en'gliye mustemlikisi dewridiki jenubiy afriqida ijra bolghanliqini tilgha alidu.

Bu xildiki tekshürüsh ponkitliri we torlashturulghan tosuqlarning Uyghur diyarining jenubidiki xoten, qeshqer, qizilsu we aqsu qatarliq wilayet we oblastlardila omumliship qalmastin, belki Uyghur élining shimali we sherqidiki rayonlardimu iz bésip quruluwatqanliqi melum.

Toqsun nahiyesi ilanliq yéziliq saqchixanisining bashliqi yéza teweside deslepte 2 yerde tekshürüsh ponkiti qurulghan bolsimu, lékin yuqiridin xizmet tekshürüp kelgenlerning körsetmisi bilen, ilanliqtiki tekshürüsh ponkitlirining 5 ke köpeytilgenlikini bildürdi. U ziyaritimiz dawamida gerche yéqindin buyan köp sanda yardemchi saqchi qobul qilghan bolsimu, lékin tekshürüsh ponkitliri köpeytilgechke adem küchining yenila yétishmeywatqanliqini ilgiri sürdi.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependi bu heqte inkas qayturup mundaq dédi: "Chén chüen'go tibette partkom sékrétari bolup turghan mezgilide lasada her besh-on kilométirda birdin tekshürüsh tosuqi (potey-istahkam) yasatqanliqi melum. Halbuki, u hazir ürümchidin tartip qeshqer, xoten we Uyghur diyarining herqandaq jayidiki her bir kochida dégüdek tosuq yasitip, yerlik xelqni iskenjige éliwatqanliqi bilinmekte."

Béyjing uniwérsitéti bilen hindonéziyening muhemmediye uniwérsitétida ziyaretchi proféssor bolup bolup ishlewatqan amérikaliq tetqiqatchi patrik méyér bu heqte pikir bayan qilip mundaq dédi: "Xitayning 1995-yilidin buyan Uyghurlar rayonigha qaratqan siyasiti asasen dégüdek Uyghurlarning kimlikini parchilash we özgertish boldi. Buninggha qarita Uyghurlarning qarshiliq inkaslirimu yildin-yilgha küchiyip bardi. Men bu nuqtida xitay hökümitini özining milletler mesiliside ilgiri toplighan tejribe-sawaqlirini nezer-güzirige almidi, dep qaraymen. Hetta kéyinki mezgillerde xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonida yürgüzgen bir qisim radikal milliy siyasiti kishini heyran qaldurmaqta. Bularning hemmisi rayonning muqimliqida ünümsiz netije bermekte. U hetta, xitayning qimmet qarishi we asasiy qanunighimu pütünley xilap siyasettur."

Amérikida yashawatqan doktor qahar barat ependi manjular xitaygha hökümranliq qilghan nechche yüz yilliq tarixiy jeryan bilen bashqa mustemlikichilerning mustemlike tarixidin neqil keltürüp, chén chüen'goning 21-esirde Uyghur élida yürgüzüwatqan istibdat siyasitini "Chékidin ashqanliq" dédi.

Ilshat hesen ependi chén chüen'goning tibette qollan'ghan qattiq qol siyasitining emeliyette meghlup bolghan siyaset ikenlikini, uni nöwette Uyghur diyarigha köchürüp kélishining muqerrer yosunda éghir aqiwetlerge seweb bolidighanliqini körsetti.

Doktor qahar barat ependi yene, yerlik xelqlerge bolghan hörmet we barawer siyasetning ornigha boysundurushni meqset qilghan qattiq qol siyasetning haman qarshiliqqa duch kélidighanliqini alahide tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.