Dolqun eysa: xitayperes yazghuchilar xususiy menpe'eti üchün Uyghur milliy herikitini qarilimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-06-07
Élxet
Pikir
Share
Print
D u q bash katipi dolqun eysa ependi b d t kishilik hoquq kéngishining 34-nöwetlik yighinida. 2017-Yili 13-mart, jenwe.
D u q bash katipi dolqun eysa ependi b d t kishilik hoquq kéngishining 34-nöwetlik yighinida. 2017-Yili 13-mart, jenwe.
RFA/Ekrem

Pa'aliyetchiler "D u q ning kelgüsi istratégiyesi" namliq maqalide otturigha qoyulghan uchurlarning xataliqini misallar bilen körsitish arqiliq bir qisim xitaypereslerning xususiy menpe'eti üchün Uyghur milliy herikitini qarilawatqanliqini bildürüshti.

"Modérn diplomatiye" tor bétide 6-iyun küni italiyelik gi'ankarlo eli'a walori isimlik birining "D u q ning kelgüsi istratégiyesi" namliq analiz maqalisi élan qilindi. Maqalida d u q we Uyghur islamiy guruppilarning xitayning "Bir belwagh, bir yol" siyasitige qarshi chiqiwatqanliqi, shi jinpingning "Yéngi yipek yoli" qurulushigha tosalghular peyda qilishqa urunuwatqanliqi ilgiri sürülgen.

Maqalide yene, aldinqi ay Uyghur ziyaliyliri teripidin bérlinda chaqirilghan 2-nöwetlik istratégiye muhakime yighinining meqsitimu burmilap teshwiq qilinip, ularning qoralliq qarshiliqlargha hazirliq qiliwatqanliqi tilgha élin'ghan idi.

Gi'ankarlo eli'a walorining "D u q ning kelgüsi istratégiyesi" namliq analiz maqalisining Uyghur ziyaliylirining 2-nöwetlik istratégiye muhakime yighini heqqide toxtalghan axirqi bölikide mundaq ibarilerge yer bérilgen: "Uningdin sirt, dunya Uyghur qurultiyi hemde sherqiy türkistanning bashqa milliy, islamiy teshkilatlirining pa'aliyetlirini retke sélish üchün 2017-yili 29-may Uyghur ziyaliylar we kespiy xadimlar bérlin'gha jem boldi. Emeliyette bu yerdiki heqiqiy meqset bolsa xitayning yéngi gi'o-siyasiy roligha qarshi chiqish hemde shinjangdiki 'basturush' ni xewer qilidighan gherb metbu'atlirigha destek bolush, shundaqla xitayning yéngi yipek yoli qurulushigha nöwette uchur bilen, kelgüside resmiy heriket bilen taqabil turush idi" déyilgen.

Dolqun eysa ependi sözide, gi'ankarlo eli'a walorining meqsitining d u q ni we bérlinda chaqirilghan istratégiye muhakime yighinini qarilash arqiliq, xelq'arada Uyghur milliy herikitige qara chaplash, Uyghur milliy herikitini dunya jama'itining hésdashliqidin ayrip tashlashtin ibaret ikenlikini eskertti.

D u q programma yétekchisi pitir irwén ependi bu heqte toxtalghanda, italiyelik gi'ankarlo eli'a walorining shi jinpingning "Yéngi yipek yoli" siyasitige hemde "Bir belwagh, bir yol" dep atalghan iqtisadiy, siyasiy qurulushigha gherbtin xéridar tépish üchün xitaygha hemkarlishiwatqanliqini bayan qildi.

U mundaq dédi: "Aldinqi aylar xitayning shangxey shehiride ötküzülgen 'bir belwagh, bir yol' yighinigha bezi döletlerning bashliqliri qatnashqan bolsimu, köpligen gherb ellirining prézidéntliri qatnashmidi. Amérika, gérmaniye qatarliq nurghunlighan gherb döletliri xitayning bu qurulushining muweppeqiyitige hélimu guman bilen qaraydu. Chünki, bu qurulush Uyghurlarni öz ichige alghan köpligen musulman milletlerning zémin hoquqi we kishilik heq-hoquqlirigha bérip chétilidu.

Uyghurlar, baluchilar, sindilar qatarliq milletler b d t hemde yawropa birlikide xitayning bu qurulushlirigha qarshi diplomatik pa'aliyetlirini barghanséri küchlük qanat yayduruwatidu. Bu yil 3-ayda Uyghurlar pakistan tewelikidiki baluchilar, sindilar bilen b d t da birleshme muhakime yighinliri uyushturup zor tesir qozghidi. Gherblikler mustemlike tüzümi astida xarliniwatqan bu milletlerning kélechekte radikal qarshiliqlarni peyda qilishini chetke qaqqili bolmaydu, dep qaraydu. Biraq, d u q ning bundaq ishlar bilen alaqisi yoq hemde herqandaq shekildiki radikal qarshiliqni teshebbus qilmaydu. Gi'ankarlo eli'a walori bolsa, kélechekte yüz bérish éhtimali bolghan ishlarni ré'alni mesile qatarida otturigha qoyup, d u q gha hemde Uyghur ziyaliylirining istratégiyelik muhakime yighinigha töhmet artishtin uyalmighan."

D u q tetqiqat merkizining mudiri, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependimu bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, gi'ankarlo eli'a walorining asasiy muddi'asi heqqidiki qarashlirini bildürüp ötti.

Italiyelik gi'ankarlo eli'a walori dégen adem "Modern diplomaky" tor bétide bundin ilgirimu d u q gha we dolqun eysa ependilerge qarshi maqaliler élan qilip reddiyige uchrighan idi.

Dolqun eysa ependi uning muhajirettiki Uyghur milliy herikitini qarilashtiki gherizining xitayni xush qilip, iqtisadiy menpe'etke érishish ikenlikini tekitlidi.

Dolqun eysa ependi sözining xatimiside yene, özining kishilik exlaqiy we medeniy süpitige haqaret qilghan bu ademge qarita qanuniy bir cheklime qoyushnimu nezerdin saqit qilmaydighanliqini eskertti.

Toluq bet