Хитай уйғур йеза әмгәк күчлирини йөткәшни йәнә күчәйтишкә башлиди

Мухбиримиз әркин
2017-05-11
Share
ichkir-olkilerge-yotkiliwatqan-uygur-qizlar-305 Хитай ички өлкилиригә әмгәк күчи қилинип йөткиливатқан уйғур қизлар. 2010-Йил
RFA

Хитай даирилиниң уйғур йеза әмгәк күчлирини йөткәш пилани бойичә, кәлгүси 3 йил ичидә, уйғур райониниң қәшқәр вә хотән вилайитидин 100 миң йеза әмгәк күчи тәшкиллик йөткилип, ишқа орунлаштурулиду. Хитайниң пилани, бу әмгәк күчлириниң зор қисмини хитай өлкилиридики завутларға, бир қисмини уйғур райониниң башқа җайлиридики карханиларға орунлаштуруштур.

Уйғур аптоном райониниң 10‏-апрел өткүзүлгән бу һәққидики телефон йиғинида, қәшқәр, хотән вилайәтлиридики йеза әмгәк күчлирини йөткәш пилани “шинҗаңниң муқимлиқ чоң вәзийитигә алақидар” дәп көрситилгән һәм һәр дәриҗилик орунларниң бу ишни бир “сиясий вәзипә” қатарида тутушини вә 1-қол әмәлдар мәсул болушни тәләп қилған.

“тәңритағ” ториниң хәвиридә қәйт қилишичә, йиғинда чен чүәнго сөз қилип, қәшқәр вә хотәндики йеза әмгәк күчлирини йөткәп орунлаштуруш “баш нишанни әмәлгә ашуруп, муқимлиқ хизмитини яхши ишләшкә пайдилиқ”...“бу, җәнубий шинҗаң мәсилисини һәл қилишниң яхши чариси” дегән.

Хитай һөкүмити уйғур йеза әмгәк күчлирини йөткәш пилани уйғур деһқанлирини җәмийәткә интегратсийә қилип, уларниң киримини ашуруш, иҗтимаий актипчанлиқини қозғашниң яхши йоли, дәп қарисиму, бирақ уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң тәнқидигә учрап кәлгән. Уйғур кишилик һоқуқ программисиниң бу йил апрелда елан қилған қисқа доклатида, бу пилан уйғурларниң әмгәк вә башқа иҗтимаий һәқ-һоқуқлириға хилаплиқ қилип келиватқанлиқини илгири сүргән.

Уйғур сиясий актиплириниң қаришичә, бу пилан әмгәк һоқуқиға хилаплиқ қилиш билән чәклинип қалмайду. Д у қ ниң муавин рәиси үмид агаһи, хитайниң ғәризи той қилиш йешидики уйғур яшлирини тәшкиллик йөткәп, уларниң аилә қуруши вә һәрикитини контрол қилиш, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: “бир қаримаққа ишсизлиқ мәсилисини йәңгиллитишкә имканийәт бәргәндәк қилиду. Чүнки, бу иқтисади нуқтиинәзәрдин қариса ашундақ көрүниду. Әлвәттә, барған инсанлар ишләйду, иқтисад тапиду. Бирақ хитайниң соқуватқан пилани бу әмәс. 100 Миң уйғур дегән гәп, 100 миң аилә дегән гәп. 100 Миң уйғур қизи болса, 100 миң аилә болиду дегән гәп. 100 Миң уйғурни йөткәп кәткән болса 100 миң кишилик орун бикар болиду. Әң яман йери мушу. Униң қисқа муддәтлик пилани буларниң кәлгүсидә турмуш қуруп, өй-очақлиқ болушиниң алдини елиш. Той қилиш вақтини кечиктүрүп, уйғур нопусиниң көпийишини тосуш. Бу униң әң аддий пилани. Бирақ униң пилани бу яшларни ичкиригә апирип, шу йәрдә контрол қилиштур.”

Бәзи хитай анализчилириниң қаришичә, әмгәк күчлириниң нормал йөткилиши базар игиликиниң еһтияҗи болсиму, бирақ әмгәк күчлирини мәҗбурий йөткәш униңға хилап бинормал һадисә.

Америкида турушлуқ хитай иқтисади анализчиси хе чиңлйән, бу хил тәсиратни хитайниң уйғур әмгәк күчлирини мәҗбурий йөткиши кәлтүрүп чиқириватқанлиқини билдүрди. Униң қаришичә, хитай һөкүмити уйғур әмгәк күчлирини ихтияриға қоюп бериши керәк.

У: “уйғурларниң турмуш адәтлиридин қариғанда, һәқиқәтән уларниң адитигә һөрмәт қилип, уларни өзиниң ихтияриға қоюп бериш керәк. Улар халиса берип ишлисун. Әгәр һөкүмәт буни бир сиясий вәзипә қиливалса, буниң наһайити асанла уқушмаслиқ кәлтүрүп чиқиришидин сақланғили болмайду. Бирақ мән буниң арқисида қандақтур бир яман сиясий ғәрәз бар, дәп қаримаймән. Буниңда пәқәт хитай һөкүмити шинҗаңдики уйғур-хитай мунасивитини қандақ һәл қилиш мәсилисидә үнүмлүк бир чарини оттуриға қоялмайватиду, дәп қарисақ болиду” дәп көрсәтти.

У йәнә ахирида мундақ дәйду: “һөкүмәтниң аз санлиқ милләтләр мәсилисидә бундақ мәҗбурлаш характерлик тәдбирләрни қоллинишиниң үнүми яхши болмайду. Уларни йәнила өзиниң йолини өзи таллашқа қоюп бәргән яхши.”

Хе чиңлйәнниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмити “5‏-июл вәқәси” дин кейин, уйғурларни хитай өлкилиригә йөткәп ишқа селишни актип йолға қоюштин бир мәзгил тохтап қалған. Хе чиңлйән, һазир униң бу ишни қайта актип йолға қоюштики мәқситини чүшәнмигәнликини билдүрди.

Хе чиңлйән мундақ дәйду: “җуҗяң делтиси дуня санаәт базириға айлинип раса гүлләнгән вақитларда (һөкүмәт) нурғун уйғур яш оғул-қизлирини деңиз бойидики районларға ишләшкә елип барған. Нәтиҗидә, бу сүркилиш пәйда қилип, 5‏-июл вәқәсини пәйда қилған иди. 5‏-Июл вәқәсидин кейин һөкүмәт ичкиригә уйғур ишләмчилирини йөткәшни унчилик тәрғиб қилмайдиған болған иди. Һазир униң бу ишни қайта риғбәтләндүрүшкә башлишидики сәвәбни билмидим.”

Уйғур паалийәтчилириниң қаришичә, хитайниң уйғур йеза әмгәк күчлирини ичкиригә йөткәшни йәнә күчәйтиши, чен чүәнгониң уйғур районида йүргүзүватқан йеңи муқимлиқ сиясити билән мунасивәтликкән.

Д у қ муавин рәиси үмид агаһи, хитай һөкүмитиниң қәшқәр вә хотән районлиридики йәрсиз вә ишсиз уйғур йеза әмгәк күчлирини муқимлиққа зор йошурун тәһдит, дәп қараватқанлиқини билдүрүп, бу, хитай һөкүмити өзи пәйда қилған бу ишсизларни башқа юртларға пиланлиқ йөткәштики асаслиқ сәвәби икәнликини билдүрди.

Үмид агаһи: “хитай өзи пәйда қилған бу ишсизлиқни һазир өзи үчүн бир тәһдит, дәп қараватиду. Ишсиз болған бир инсан һечқачан һөкүмәткә асанлиқчә тәһдит болмайду. Уйғурларда һазирғичә 80-85 пирсәнт адәм деһқан болуп кәлгән. Улар бурун һечқачан хитай һөкүмити тәһдит болмиған. Чүнки, бурун һәммә адәм қолидин келишичә ишләп, өзиниң җенини вә аилисини бақатти. Бирақ, буларниң йәрлирини тартип хитайға елип бәрди. Андин җаһан тәрәққий қилип, көп нәрсиләр машинилишип, ахирида әмгәк күчлиригә еһтияҗ қалмайдиған болди. Бу хил амиллар уларниң турмушиға дәхли қилип, улардики ишсизлиқ техиму күчәйди. Демәк, буни кәлтүрүп чиқарған хитай һөкүмитиниң өзи. Уйғурларға болған чәткә қеқиш, дөләт террори уларни мушу нуқтиға елип кәлди.”

Уйғур райониниң қәшқәр, хотән вилайәтлиридики йеза әмгәк күчлирини йөткәш пилани қаттиқ иҗра қилинидикән. “тәңритағ” ториниң хәвиридә қәйт қилишичә, әмгәк күчлирини йөткәш пиланини толуқ иҗра қилиш-қилмаслиқ йәрлик кадирларниң йиллиқ хизмәт ипадисини баһалаштики муһим өлчәмләрниң бири қилип бекитилгән.

Хитайниң 100 миң йеза әмгәк күчини йөткәш һәққидики 3 йиллиқ пиланида, бу йил 25 миң уйғур йеза әмгәк күчини йөткәш оттуриға қоюлған. Әмма пиланда буниң қанчилик қисми уйғур районидики башқа җайларға, қанчилик қисминиң хитай өлкилиригә йөткилидиғанлиқи көрситилмигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт