Xitay Uyghur yéza emgek küchlirini yötkeshni yene kücheytishke bashlidi

Muxbirimiz erkin
2017-05-11
Share
ichkir-olkilerge-yotkiliwatqan-uygur-qizlar-305 Xitay ichki ölkilirige emgek küchi qilinip yötkiliwatqan Uyghur qizlar. 2010-Yil
RFA

Xitay da'irilining Uyghur yéza emgek küchlirini yötkesh pilani boyiche, kelgüsi 3 yil ichide, Uyghur rayonining qeshqer we xoten wilayitidin 100 ming yéza emgek küchi teshkillik yötkilip, ishqa orunlashturulidu. Xitayning pilani, bu emgek küchlirining zor qismini xitay ölkiliridiki zawutlargha, bir qismini Uyghur rayonining bashqa jayliridiki karxanilargha orunlashturushtur.

Uyghur aptonom rayonining 10‏-aprél ötküzülgen bu heqqidiki téléfon yighinida, qeshqer, xoten wilayetliridiki yéza emgek küchlirini yötkesh pilani “Shinjangning muqimliq chong weziyitige alaqidar” dep körsitilgen hem her derijilik orunlarning bu ishni bir “Siyasiy wezipe” qatarida tutushini we 1-qol emeldar mes'ul bolushni telep qilghan.

“Tengritagh” torining xewiride qeyt qilishiche, yighinda chén chüen'go söz qilip, qeshqer we xotendiki yéza emgek küchlirini yötkep orunlashturush “Bash nishanni emelge ashurup, muqimliq xizmitini yaxshi ishleshke paydiliq”...“Bu, jenubiy shinjang mesilisini hel qilishning yaxshi charisi” dégen.

Xitay hökümiti Uyghur yéza emgek küchlirini yötkesh pilani Uyghur déhqanlirini jem'iyetke intégratsiye qilip, ularning kirimini ashurush, ijtima'iy aktipchanliqini qozghashning yaxshi yoli, dep qarisimu, biraq Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidige uchrap kelgen. Uyghur kishilik hoquq programmisining bu yil aprélda élan qilghan qisqa doklatida, bu pilan Uyghurlarning emgek we bashqa ijtima'iy heq-hoquqlirigha xilapliq qilip kéliwatqanliqini ilgiri sürgen.

Uyghur siyasiy aktiplirining qarishiche, bu pilan emgek hoquqigha xilapliq qilish bilen cheklinip qalmaydu. D u q ning mu'awin re'isi ümid agahi, xitayning gherizi toy qilish yéshidiki Uyghur yashlirini teshkillik yötkep, ularning a'ile qurushi we herikitini kontrol qilish, dep qaraydighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Bir qarimaqqa ishsizliq mesilisini yenggillitishke imkaniyet bergendek qilidu. Chünki, bu iqtisadi nuqti'inezerdin qarisa ashundaq körünidu. Elwette, barghan insanlar ishleydu, iqtisad tapidu. Biraq xitayning soquwatqan pilani bu emes. 100 Ming Uyghur dégen gep, 100 ming a'ile dégen gep. 100 Ming Uyghur qizi bolsa, 100 ming a'ile bolidu dégen gep. 100 Ming Uyghurni yötkep ketken bolsa 100 ming kishilik orun bikar bolidu. Eng yaman yéri mushu. Uning qisqa muddetlik pilani bularning kelgüside turmush qurup, öy-ochaqliq bolushining aldini élish. Toy qilish waqtini kéchiktürüp, Uyghur nopusining köpiyishini tosush. Bu uning eng addiy pilani. Biraq uning pilani bu yashlarni ichkirige apirip, shu yerde kontrol qilishtur.”

Bezi xitay analizchilirining qarishiche, emgek küchlirining normal yötkilishi bazar igilikining éhtiyaji bolsimu, biraq emgek küchlirini mejburiy yötkesh uninggha xilap binormal hadise.

Amérikida turushluq xitay iqtisadi analizchisi xé chinglyen, bu xil tesiratni xitayning Uyghur emgek küchlirini mejburiy yötkishi keltürüp chiqiriwatqanliqini bildürdi. Uning qarishiche, xitay hökümiti Uyghur emgek küchlirini ixtiyarigha qoyup bérishi kérek.

U: “Uyghurlarning turmush adetliridin qarighanda, heqiqeten ularning aditige hörmet qilip, ularni özining ixtiyarigha qoyup bérish kérek. Ular xalisa bérip ishlisun. Eger hökümet buni bir siyasiy wezipe qiliwalsa, buning nahayiti asanla uqushmasliq keltürüp chiqirishidin saqlan'ghili bolmaydu. Biraq men buning arqisida qandaqtur bir yaman siyasiy gherez bar, dep qarimaymen. Buningda peqet xitay hökümiti shinjangdiki Uyghur-xitay munasiwitini qandaq hel qilish mesiliside ünümlük bir charini otturigha qoyalmaywatidu, dep qarisaq bolidu” dep körsetti.

U yene axirida mundaq deydu: “Hökümetning az sanliq milletler mesiliside bundaq mejburlash xaraktérlik tedbirlerni qollinishining ünümi yaxshi bolmaydu. Ularni yenila özining yolini özi tallashqa qoyup bergen yaxshi.”

Xé chinglyenning ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti “5‏-Iyul weqesi” din kéyin, Uyghurlarni xitay ölkilirige yötkep ishqa sélishni aktip yolgha qoyushtin bir mezgil toxtap qalghan. Xé chinglyen, hazir uning bu ishni qayta aktip yolgha qoyushtiki meqsitini chüshenmigenlikini bildürdi.

Xé chinglyen mundaq deydu: “Jujyang déltisi dunya sana'et bazirigha aylinip rasa güllen'gen waqitlarda (hökümet) nurghun Uyghur yash oghul-qizlirini déngiz boyidiki rayonlargha ishleshke élip barghan. Netijide, bu sürkilish peyda qilip, 5‏-iyul weqesini peyda qilghan idi. 5‏-Iyul weqesidin kéyin hökümet ichkirige Uyghur ishlemchilirini yötkeshni unchilik terghib qilmaydighan bolghan idi. Hazir uning bu ishni qayta righbetlendürüshke bashlishidiki sewebni bilmidim.”

Uyghur pa'aliyetchilirining qarishiche, xitayning Uyghur yéza emgek küchlirini ichkirige yötkeshni yene kücheytishi, chén chüen'goning Uyghur rayonida yürgüzüwatqan yéngi muqimliq siyasiti bilen munasiwetlikken.

D u q mu'awin re'isi ümid agahi, xitay hökümitining qeshqer we xoten rayonliridiki yersiz we ishsiz Uyghur yéza emgek küchlirini muqimliqqa zor yoshurun tehdit, dep qarawatqanliqini bildürüp, bu, xitay hökümiti özi peyda qilghan bu ishsizlarni bashqa yurtlargha pilanliq yötkeshtiki asasliq sewebi ikenlikini bildürdi.

Ümid agahi: “Xitay özi peyda qilghan bu ishsizliqni hazir özi üchün bir tehdit, dep qarawatidu. Ishsiz bolghan bir insan héchqachan hökümetke asanliqche tehdit bolmaydu. Uyghurlarda hazirghiche 80-85 pirsent adem déhqan bolup kelgen. Ular burun héchqachan xitay hökümiti tehdit bolmighan. Chünki, burun hemme adem qolidin kélishiche ishlep, özining jénini we a'ilisini baqatti. Biraq, bularning yerlirini tartip xitaygha élip berdi. Andin jahan tereqqiy qilip, köp nersiler mashiniliship, axirida emgek küchlirige éhtiyaj qalmaydighan boldi. Bu xil amillar ularning turmushigha dexli qilip, ulardiki ishsizliq téximu kücheydi. Démek, buni keltürüp chiqarghan xitay hökümitining özi. Uyghurlargha bolghan chetke qéqish, dölet térrori ularni mushu nuqtigha élip keldi.”

Uyghur rayonining qeshqer, xoten wilayetliridiki yéza emgek küchlirini yötkesh pilani qattiq ijra qilinidiken. “Tengritagh” torining xewiride qeyt qilishiche, emgek küchlirini yötkesh pilanini toluq ijra qilish-qilmasliq yerlik kadirlarning yilliq xizmet ipadisini bahalashtiki muhim ölchemlerning biri qilip békitilgen.

Xitayning 100 ming yéza emgek küchini yötkesh heqqidiki 3 yilliq pilanida, bu yil 25 ming Uyghur yéza emgek küchini yötkesh otturigha qoyulghan. Emma pilanda buning qanchilik qismi Uyghur rayonidiki bashqa jaylargha, qanchilik qismining xitay ölkilirige yötkilidighanliqi körsitilmigen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet