Exmetjan qasimi qatarliqlarni xatirilesh pa'aliyiti xitay bilen Uyghur herikiti otturisidiki idé'ologiye kürishini keskinleshtürdi

Muxbirimiz erkin
2014-09-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette, exmetjan qasimi, seypidin ézizi, abdikirim abbasop we isqaqbek.
Sürette, exmetjan qasimi, seypidin ézizi, abdikirim abbasop we isqaqbek.
RFA Archive

Uyghur aptonom rayonluq partkomning exmetjan qasimi, is'haqbék munonof qatarliq 5 kishini xatirilesh toghrisidiki söhbet yighinida partkom sékrétari jang chünshyen söz qilip, exmetjan qasim qatarliq kishilerni "Eyni chaghdiki inqilab weziyiti murekkep we qiyin ehwalda tarixiy éqimgha masliship, toghra meydanda turghan, milliy bölgünchilikke qet'iy qarshi turup, wetenning birliki, milletler ittipaqliqini qoghdighan, junggo kompartiyesining rehberlikini qobul qilip, 3 wilayet inqilabini toghra yolgha salghan" dep tekitligen.

Xitay kompartiyesining öz waqtidiki sherqiy türkistan merkizi shehiri‏-ghuljida turushluq alaqilishish emeldari déng lichün yighin'gha ewetken télégrammisida bolsa "Exmetjan qasimi qatarliq qurbanlar milliy bölgünchi küchlerge qarshi qet'iy küresh qilip, wetenning birlikini qoghdidi, milletler ittipaqliqini algha sürüp, shinjangning tinchliq bilen azad bolushigha zor töhpe qoshti" dégen.

Közetküchilerning qarishiche, Uyghur aptonom rayonluq partkomning söhbet yighini we jang chünshyen, déng lichün qatarliqlarning exmetjan qasimi qatarliqlargha bergen bahasi, xitay hökümiti bilen Uyghur herikitining sherqiy türkistan tarixidiki inqilab, tarixiy shexs we tarixiy weqelerge qandaq baha bérishni öz ichige alghan idé'ologiye sépidiki kürishi dawamliq keskinlishiwatqanliqini körsitidu.

Xitay hökümiti buningdin sel awwal Uyghurlarning 18‏-esirdiki ayal milliy qehrimani, kichik ghoja, ghoja jahanning xanishi-"Iparxan"ni manju xaqani chyen longgha köyüp qalghan toqal qilip teswirlep, karton filim ishleshke bashlighan. Bu, Uyghur pa'aliyetchi, yazghuchi we tarixchilirining qattiq tenqidige uchrighan. Ular, bu filim tarixni burmilighanliq, Uyghurlarning milliy ghururigha hujum qilghanliq, dep tenqid qilghan idi.

Bu qétim exmetjan qasimi qatarliqlargha qandaq baha bérish mesilisi ikki terepning idé'ologiye jehettiki pikir ixtilapi qanchilik chongqur we keskin ikenlikini yene bir qétim namayan qildi. Qazaqistanda olturushluq siyasiy pa'aliyetchi we weziyet analizchisi qehriman ghojamberdining qarishiche, exmet ependi bir sherqiy türkistan musteqilliq jengchisi. U sherqiy türkistan jumhuriyitining 9 maddiliq musteqilliq xitabnamisini tüzgen we sowét ittipaqida öltürülgen.

Qehriman ghojamberdi: exmet ependi u musteqilliq jengchisi. U musteqil dölitining bolushigha küch chiqarghan. Mesilen, 1945‏-yili 1‏-ayning 5‏-küni élan qilghan 9 maddiliq xitabname asasen exmet ependi teripidin yézilghan. Chünki, 1944‏-yili u q q kulubida élan qilin'ghan 5 maddiliq musteqilliq xitabnamisi u toluq emes idi. Exmet ependi xitapnamigha sherqiy türkistan térritoriyeside xitay mustemlike tüzümini üzül-késil berbat qilish, musteqil dölet qurush idiyesini kirgüzgen. Emdi kélishim mesilisi u sowét ittipaqining qattiq mejburlishida bolghan nerse. Emma exmet ependi sowét ittipaqigha ishen'gen, kélishim arqiliq pütkül döletni qutquzimiz, dégen idiyide bolghan. Mundaq éytqanda u purset kütidu. Eng axiri, ularning moskwagha apirip öltürülüshining sewebimu musteqilliqta ching turghanliqi üchün

Qehriman ghojamberdining körsitishiche, Uyghur aptonom rayonluq partkomning söhbet yighini échip, exmet ependi, is'haqbék, delilqan, abbasop qatarliq kishilerni xatirilishi Uyghur élining hazirqi weziyiti bilen zich munasiwetlik. U, xitay hökümitining Uyghurlarning heqqaniy we qanunluq teleplirini térrorluqqa baghlap basturush bilen birge, exmet ependilerni xatirilesh arqiliq Uyghur azadliq herikitining idé'ologiye bayriqini tartiwalmaqchi boluwatqanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: bizde hazir xitay eng tirishiwatqan nerse, bizning idé'ologiyilik bayraqni tartiwélish. 1944‏-We 1949‏-yildin buyaqqa bir simwolluq köwrük bar. U néme désingiz, exmet ependi 2‏-dunya urushidin kéyinki shu ré'alliqni hésabqa élip, öz teqdirini özi saylam arqiliq belgilesh, dégenni ilgiri sürgen. Lékin bügünmu shu menteqe otturigha chiqiwatidu. Bügünki heriketning asasidimu shu idé'ologiye yatidu. Kommunistik xitay bizni bésiwalghan, biz öz teqdirimizni özimiz belgileymiz dégen bu idiye, kommunistik xitay üchün eng dehshetlik idiye. U shu idiyedin yanduruwétishi kérek bizni. Uning üchün u yer -bu yerdiki topilangni basturush eng qulay. Xelq'ara prinsip boyiche kétiwatqan bir küchni héchnéme qilalmaydu. Chünki, u xelq'ara mesile.

Biraq 1946‏-yili 6‏-ayda ghulja-nenjing hökümetlirining 11 bétimliq kélishim imzalap, sherqiy türkistan jumhuriyitining emeldin qaldurulushini bezi ziyaliy we tarixchilar Uyghurlar üchün bashqa tallash yoli qalmighanliqning netijisi, dep körsetsimu, biraq 11 bétim we exmet ependimning bu jeryandiki oynighan roli bir qisim Uyghur ziyaliylirining we tarixchilirining izchil tenqid obyékti bolup keldi. Amérikida olturushluq yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi qahar barat ependi, bu qarashtiki ziyaliylarning biri.

U mundaq dédi: emdi, exmetjan qasimi u sowét ittipaqining siyasitidin chiqip baqmighan. Shunglashqa, bu stalinning bu 3 wilayette inqilab qozghighandin tartip uni qeyerge apirip kim bilen birleshtürüsh, deslepte gomindanggha, kéyin kompartiyige birleshtürüsh bularning hemmisi uning eng axirqi teqdiri shu moskwada belgilen'gen. Shu moskwaning siyasitini exmetjan qasimi sadiqliq bilen ijra qilghan.

Biraq, exmet ependi mesiliside uning Uyghur milliy azadliq körüshidiki ijabiy rolini mu'eyyenleshtürgüchiler bilen uni tenqid qilghuchilarning qarishida mundaq bir ortaqliq bar. U bolsimu, exmetjan qasimi qatarliqlar 1949‏-yili 8‏-ayda béyjinggha uchushtin burun sowét ittipaqi bilen sherqiy türkistan mesilisini qandaq hel qilish, béyjinggha barghanda qandaq teleplerni otturigha qoyush we qandaq teleplerni otturigha qoymasliq mesiliside ixtilap yüz bergen we öltürülgen.

Qahar barat mundaq dédi: stalin gomindang bilen kélishim tüzüp, yen'enni yekligenlik xataliqini tüzitish üchün, bizni sowghat qilip kommunistlargha satti. Esli maw zédongning 1950-1951-yili shinjanggha kirish pilani bar idi. Bundaq ehwal astida exmetjan qasimi, is'haqbék qatarliqlarning biz inqilab qilduq, bizge héch kem dégende bizde sowétning jumhuriyitichilik shtat bérilishi kérek, dégen telipi bolghan. Bundaq boyni qattiq teleplerni qoyghan kishilerni béyjinggha ewetishke stalin qet'iy qarshi turdi. Shunga ularni qestlep öltürdi.

Lékin, xitay hökümiti we sabiq sowét ittipaqi exmetjan qasimi, is'haqbék, delilqan, abdukérim abasop qatarliq kishilerning 1949‏-yili 8‏-ayda béyjinggha söhbetke kétiwétip, rusiyening sibiriye rayonidiki irkutiskiy etrapida ayropilan qazasida ölgenlikini ilgiri sürüp keldi. Lékin mutleq köp qisim Uyghur ularning ayropilan qazasida ölgenlikige izchil guman bilen qarap kelgen. 1991‏-Yili sabiq sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin rusiye nurghun arxiplirini ashkarilighan bolsimu, lékin exmet ependilerning ayropilan qazasigha da'ir arxiplar yenila ashkarilanmidi.

Toluq bet