Gérmaniyelik islamshunas pa'ula shrodé xanim xitayning Uyghurlargha qaratqan diniy basturush siyasitini tenqid qildi (2)

Ixtiyariy muxbirimiz ilham
2018-12-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérmaniyening béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa'ula shrodér xanim yighind söz qilmaqta.
Gérmaniyening béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa'ula shrodér xanim yighind söz qilmaqta.
RFA/Ilham

Muxbir: siz Uyghurlarni yaxshi tonuysiz. Siz bu xelqning tili we medeniyitini pishshiq ögendingiz. Buning üchün Uyghur diyaridiki sheher we yézilarda nechche aylap shu Uyghurlar bilen birlikte yashidingiz. Dinning bu millet üchün qaysi derijide muhim ikenlikini tonup yetken bérisiz. Uyghurlar üchün diniy étiqadning roli heqqide bir az toxtilip ötken bolsingiz.

Proféssor pa'ula shrodé: elwette, dinning qeyerde bashlinip, örp-adetlerning qaysi yergiche dawamlishidighanliqini éniq éytip bérish qiyin bir ish. Men eyni waqitta nahayiti köp Uyghurlar bilen uchrashqan idim. Men uchratqanlarning ichide nurghunliri waqti waqtida ibadet qilishqa alahide étibar bérip ketmigenler idi. Emma ularning hemmisi özlirining melum bir exlaq ölchimi bolushini muhim dep biletti. Bu xil exlaq musulmanche dep qaralghan we ijtima'iy hayatta birlikte yashash üchün éhtiyajliq dep bilinetti. Buning a'ile we ewladlar arisidiki öz'ara jawabkarliq munasiwetliri bilen qoyuq alaqisi bar. Mana bu terepler Uyghur kimlikining roli alahide tekitlinidighan we ular üchün nahayiti muhim dep qaralghan jeryanlardin ibaret.

Heqiqeten, del bu nuqtida yeni hayatliqning xeterdin ayrilalmaydighanliqi, yeni men tetqiqatimda orun berginimdek-ölüm-yétim ishliridur. Bundaq ehwalda islam nahayiti muhim rol oynaydu. Bu arqiliq islam dini yene mene jehettiki da'irisini éniq körsitip béridu. Shuning üchün, méyit yuyush, méyit namizi chüshürüsh ishliri elwette waz kéchilmeydighan ishlardur. Shu sewebtin Uyghurlarning qolidiki ashundaq pursetler yoq qiliwétilginide ularning qandaq qilidighanliqini tesewwur qilishning özimu méningche tolimu qiyin téma. Din'gha ishinishning perqliq terepliri bolidu. Beziler gerche sirttin qarimaqqa anche musulmandek körünmisimu, emma din ularning hayatida chongqur yiltiz tartqan bolidu. Diniy étiqad ularning özlirini bir insan dep qarash-qarimasliqi shundaqla özini jem'iyetning bir parchisi dep qarash-qarimasliqini mu'eyyenleshtüridighan alahide bir amil bolup qalidu.

Muxbir: siz peqet islamshunas yaki ilahiyetshunasla emes, belki yene bir étnologiye tetqiqatchisisiz. Siz yuqiriqi herqaysi sahelerni öz'ara birleshtürüsh arqiliq bir yéngi tetqiqat usuli yarattingiz. Tetqiqatliringizda yene yuqiriqilardin bashqa sotsiyologiyelik tetqiqatqimu alahide orun bérilishtin bashqa yene nezeriyewiy we emeliy tetqiqat usulliri tolimu mahirliq bilen birleshtürülgen. Bu yerde men sizning dostingiz shundaqla oqughuchiliq waqitliringizdiki bir ustazingiz proféssor rahile dawut heqqide soraymen. Xelq'arada tonulghan étnologiye alimliridin rahile dawut öz xelqi Uyghurlar arisida étnologiyelik tetqiqatlar élip barghanliqi üchün qolgha élindi we bir yildin köprek waqittin béri iz-déreksiz yoqap ketti. Siz buninggha qandaq qaraysiz?

Proféssor pa'ula shrodé: bundaq bir xewerge ademning ishen'güsi kelmeydu. Eslide choqum qolgha élishqa tégishlik bir seweb éniq bolghan bolsa idi yaki bir gunah sadir qilghan bolsa idi, uning tutulushini tesewwur qilghili bolatti. Bashqilarmu uning néme sewebtin tutulghanliqini bilgen bolatti. Bundaq bir melumat bolghandila bashqilar weqening jeryanini köziteleytti. Qolgha élinish sewebini bileleytti. Epsuski, héchkimning xewiri bolmastin, uning iz-déreksiz ghayib bolushi heqiqeten qobul qilghili bolmaydighan bir ish. Bundaq bir ishta elwette chet'ellerdiki tetqiqatchilar naraziliq bildürüshi we özlirining insanperwerlikini ipadilishi we bundaq bir ehwalning adettiki bir ish emeslikini körsitishi kérek. Men 2004 yili u yerdiki waqtimda rahile dawut bilen uchrashqan idim. Biz uzundin uzun'gha söhbetleshken iduq. U manga tetqiqatim we uni yéqindin tonushum üchün ehmiyetlik bolghan nahayiti köp nersiler heqqide sözlep bergen idi. Xuddi bashqa xewerlerde yézilghinidek, rahile dawut tolimu dostane we ochuq-yoruq, öz xizmitini tolimu yaxshi köridighan tetqiqatchi idi. Rahile dawuttek tonulghan alimlardin bashqa, men dala tekshürüsh xizmitim jeryanida yene nahayiti Uyghurlar bilen tonushqan idim. Men sözlishish we öginish pursitige ige Uyghurlarning hemmisi méning tetqiqatimning bir qismi idi. Mana emdi men bilidighan shunche köp we muhim kishilerning qamilip, ularning normal hayatini dawamlashturushigha yol qoyulmighanliqi we rehimsizlerche mu'amilige uchrawatqanliqi méni bekmu azablaydu.

Muxbir: yuqirida siz tilgha élip ötkiningizdek, rahile dawuttin bashqa yene nurghunlighan her sahe alimlirimiz a'ilisidin, xizmitidin we xelqidin ayriwétildi. Hetta ularning bir qismi ölümge höküm qilindi. Elwette, bundaq qabiliyetlik kishilerni özlirining tetqiqat saheliridin yillarche uzaqta qoyush Uyghurlar we dunya Uyghur tetqiqati üchün chong yoqitishtur. Bu alimlarning toplighan bilimlirini xelqqe we jama'etchilikige yetküzüp bérelishi üchün dunyaning herqaysi jayliridiki tetqiqatchilar qandaq charilerni qollinishi kérek?

Proféssor pa'ula shrodé: bundaq ehwalda bashqa döletlerdiki tetqiqatchilar yuqiriqidek aqiwetke duchar bolghan tetqiqatchilargha qolidin kélishiche insanperwerlik yardimini bérishi we hésdashliqini bildürüshi kérek. Erkin tetqiqat élip bérish mumkin bolmaywatqan nurghun döletler bar. U döletlerde siyasiy jehettin xeterlik dep qaralghan alimlar qolgha élin'ghan. Bundaq bir zorawanliqni qobul qilish elwette mumkin emes. Bundaq zorawanliqtiki meqset insanlarning normal turmush ritimini buzup, bésim astida tutush we shundaq bésim astidiki mewjutluqini qobul qilip yashashqa mejburlashtin bashqa nerse emes. Bu arqiliq yetmekchi bolghan meqset xelq özide bar dep qarighan küchni ze'ipleshtürüsh we hetta ajiz dep étirap qildurush, netijide weyran qilishtur. Herqaysi döletlerdiki emeliy ehwallarni qaysi derijide bilish-bilmesliktin qet'iy nezer, dunyaning herqaysi jayliridiki tetqiqatchilar bundaq zulumlargha bolghan naraziliqini éniq ipadilishi zörür. Chong tiptiki xelq'araliq ilmiy yighinlarda waqti-waqtida dunyaning qaysi yéride, qaysi dölette yuqiriqidek ehwallarning yüz bériwatqanliqi jama'etchilikning ésige sélip turulushi kérek. Xitay ilmiy tetqiqat hemkarliq ishlirida dunyada muhim orun tutidighan bir dölet. Shuning üchün u dölettiki insan heqlirige dexli-teruz yetküzüsh qilmishlirini hergizmu körmeske sélishqa bolmaydu. Biz peqet insan heqliri xizmetlirimizni kichik hem ajiz döletlerdila ishlep qalmastin, belki del xitaygha oxshash chong döletlerdiki mesililernimu éniqlap, jama'etchilikning diqqitige sunush we küchlük naraziliqimizni bildürüshimiz kérek. Yene bir tereptin, téximu köp sanni teshkil qilghan anche atiqi chiqmighan hetta tonulmighan ademlermu untulup qalmasliqi kérek. Ular a'ile tawabi'atliridin mejburiy ayriwétilip, öyliri buzuwétilgen, ay we yillarni qarangghu lagérlarda ötküzüwatqan, hetta kéyinche adettikidek normal yashiyalishining mumkin ikenliki yaki emesliki éniq bolmighan bu kishilerni hergizmu untup qélishqa bolmaydu. Künimizde Uyghurlar arisida tonulghan-tonulmighan hemmila adem oxshash teqdirge duchar qilindi. Biz bularning hemmisige oxshash insanperwerlikimizni körsitishimiz kérek.

Muxbir: siz islam dininig sün'iy mezhipidiki halal ozuqlinish nezeriyeliri heqqide tetqiqat élip bardingiz. Bu Uyghur musulmanlar üchünmu muhim bir mezmun. Bir musulmanni mejburiy halda "Haram" bir nerse yéyishke mejburlash, xuddi Uyghur musulmanlarni choshqa göshi yéyishke qistalghinidek, musulmanlarning étiqadi we étiqad qarishigha qaysi derijide tesir körsitidu?

Proféssor pa'ula shrodé: shundaq, bu yerde bir insan özi tolimu xata dep qarighan bir ishni qilishqa mejburlinidu. Men Uyghur diyaridiki waqtimda del mushundaq ehwallarghimu diqqet qilghanidim. Bashqa bir nerse yéyish Uyghurlar bilen xitaylarni perqlendürüsh, yeni musulman bilen musulman bolmighanlarni ayrishta halal we haram yémeklikler, pakiz we meynet nersiler bilen ozuqlinish, yeni choshqa göshi bilen ozuqlinish we ozuqlanmasliq Uyghurlarning jem'iyitidiki kimlikini éniqlishida alahide simwolluq menige ige. Bu xil simwolluq mene tolimu estayidilliq bilen qarilidighan, shuning bilen bir waqitta yene choshqining meynet ikenlikige oxshash nahayiti köp chüshenchiler bilen baghlan'ghan bir nazuk téma. Eger Uyghurlar öz hayatliq pa'aliyetlirini nahayiti chongqur yiltiz tartqan jem'iyet qarishigha qarshi bir ish qilishqa mejburlash, emeliyette ularni ashu küchlük jem'iyet tüzülmisidin yiraqlashturush, ularni bashqa bir xil adem qilip özgertish meqsitide qilin'ghan ishlardur. Bizning bu künlerde köriwatqinimizmu del mushundaq ehwaldur. Bundaq qilmishlargha mejburlash Uyghurlarning eng nazuk kimlik qarishigha dexli-teruz yetküzgenliktur.

Toluq bet