Türmidin chiqipla wapat bolghan sabiq kent sékrétarigha da'ir bezi tepsilatlar ashkarilandi

Muxbirimiz erkin
2017.04.17
urumchi-sheherlik-1-turme-2.jpg Ürümchi sheherlik 1-türme. 2014-Yili 24-séntebir, ürümchi.
RFA

Da'iriler poskam türmiside bir yérim yil yatqan ababekri sayitniyazning késili éghirliship, ölüm girdabigha kélip qalghanda egritérek kentining partiye sékrétarini chaqirip, uni kent da'irilirige képillikke qoyup bergen.

Türme da'irilirining késili éghirliship, ölüm girdabigha bérip qalghan bir bimarni derhal doxturxanigha apirish ornigha néme üchün kent da'irilirige képillikke bergenliki melum emes. Emma biz bu so'allargha jawab tépish üchün izdinip axiri, uning késellik ehwali, qolgha élinish sewebi, a'ilisi we uruq tughqanlirining ehwaligha da'ir bezi uchurlargha érishtuq. Poskam nahiyesidiki bir yerlik kadirning ashkarilishiche, uning qolgha élinishi bu a'ilidiki diniy keypiyat bilen munasiwetlikken.

Kadir: ababekri sayitniyaz, bu ademningki 2014‏-yili etrapida oghli türmige kirip ketken.Hazir bu yerde bari abduraxman. 3 Oghul, bu balilarning chongi abdukérim ababekri, otturanchisi abduraxman ababekri, kichiki mutellip ababekri. Mutellip ababekri chetke chiqip kétish dégen qanunsiz ishlar bilen türmige élin'ghan. Uningdin kéyin 2015‏-yili 8‏-ay etrapida, bir küni biz kentte chong yighin échiwatattuq. Shu yerde shu ababekrini saqchixanidin chiqip élip chiqip ketti. U adem burun bizge bir yil sékrétar bolghan.

Muxbir: ashu yighin meydanidin élip chiqip kettima?
Kadir: he'e, shu yighin meydanidin élip chiqip ketken. Uningdin kéyin ashu 2016‏-yili 12‏-ay yaki 2017‏-yili 1‏-ay etrapida, ay, küni saq ésimde qalmaptu, nahiyedin sot échilidu, dep towlidi. Bizning yachéyka sékrétari uni qayturup élip chiqqan peyshenbe küni. Peyshenbe küni élip chiqti bu ademni, kéyinki peyshenbe küni qaza qilip ketti.

Muxbir: türmide bir yil yatqan boldimu bu adem?
Kadir: shu, shu bir yil etrapida turdi. Bir yildin sel-pel jiqraq turdi. Biz kent képil bolup élip chiqqan, ige bolup, biz yandurup élip chiqip shu bir heptidin kéyin, salametliki taza yar bermey doxturxanigha élip kirildi. Shuningdin kéyin ölüp ketti. Emma bu ademning a'ilisining diniy keypiyati sel qoyuq. Bu ademning chong oghli abdukérim ababekri, dédim bayam, pilandin sirt balisi bar, pilanliq tughut qanunigha xilapliq qildi. Uningki taghisining balisi, newre tughqini abduqadir ebeydulla, buningki bir oghli mutellip ababekri bilen birge tutulup ketti, hazir türmide.

Muxbir: abduqadir ebeydullaning oghlini demsiz?
Kadir: he'e, oghli türmide, shular tughqanlar. Uningdin kéyin shu abduqadir ebeydullaning inisi yüsüp qadir ebeydulla deymiz, shumu pilanliq tughutqa xilapliq qildi, arqa-arqidin ikki qétim. Uningdin bashqa abduqadir ebeydullaning akisi hébulla ebeydulla uningki oghlimu hazir türmide, bir qétim qoyup bérilip, 2‏-qétim yene kirip ketti.

Muxbir: hébulla ebeydullaning oghlining ismini bilemsiz?
Kadir: uning oghlining ismi muhemmet hébulla. Emdi maninggha qanchilik sot keskenlikini bilmiduq. Bu kirip ketken'ge 3 aydin éship qaldi. 2016‏-Yili 12-ay etrapida kirip kettighu,deymen. Shuning bilen ababekri sayitniyaz bizning kenttiki qanun'gha boysunmaydighanlarning bash “Jinayetchisi”, nuqtiliq a'ile bolup qaldi. Biz a'ile ziyariti, dep hetta a'ilisige kirgen waqtimizdimu mundaq bir illiq chiray yoqti shu a'ilide. Xizmet guruppisigha qapiqini qirlap, illiq chiray achmaytti. Shuning bilen shu bir yildin artuqraq türmide turup, yandurup chiqip bir heptidin kéyin ölüp ketti.

Muxbir: némishqa siler kapaletke élip chiqqantinglar?
Kadir: bizge ashu sot achidu, dep xewer keldi, sékrétargha. Sékrétar nahiyelik sotqa chiqsa, mushu adiminglarni terbiyilep yaxshi, adem qilinglar, dep tapshurup bériptiken. Sékrétar mashinida élip chiqip, bir waq tamaqni birge yep ikkisi. Emdi u adem bir yildin artuq turghandin kéyin türmide, solaqxanining tamiqi taza yaxshi emes, biz körüp baqmiduq, emma bashqilardin angliduq. U yerde bir somen yégüm bar, deptiken, ashxanigha birge élip kiriptu, sékrétar. Lékin tamaqni yep ashxanidin chiqip bolghuche yénip kétiptu tamaq. Ashundaq öyge élip chiqip qoyuptiken. Shuningdin kéyin salametliki yaxshi bolmay doxturxanigha élip bérip, shu türmidin chiqip bir heptidin kéyinlam öldi.

Muxbir: uning kichik oghli mutellip ababekri hazir yene türmidimu, u hijretke mangghan, dep késilgenmu?
Kadir: he'e, türmide hazir. Buni 5 yilliqmu, 6 yilliq késiptiken. U asasen shu qanun'gha xilap, siyasetke chétishliq bolup, mushu bala, bayam dégen abduqadir ebeydullaning balisi, uningdin kéyin yene shu mehellidin turup ömer, deydighan bir ademning balisi ablimit turup, yene bizning kenttiki abduxaliq muhemmetning balisi alimjan deydighan balilar chetke chiqip kétishni oylap, aqsuda tutulghan. Ablimit turup yekenning igechi yézisidiki chazida tutuldi. Mutellip bilen qalghan ikkisi aqsuda tutulup késilip ketken balilar.

Muxbir: u ababekri sayitniyazni bayam türmidin chiqipla tuyuqsiz qaytish boldi, dédingiz. Buning sewebini éniqliyalidinglarma?
Kadir: yaq uning sewebini, shu doxturxanida kirip, 4-5 kün yétiptu. Öyige chiqip bir-ikki kün turghan oxshaydu. Men u chiqqandin kéyin bir küni etigende kichikkine purset chiqiptiken, körüshtüm. Adette özi xéli gewdilik chong adem idi, xéli ustixanliq. Emma bek oruqlap, bek yiglep kétiptiken. Shu 2minuttek körüshüp, aldirash chiqip kétip qaldim. Biraq wapatigha néme seweb boldi, xewer tapmiduq.

Biz yene egritérek kentige qarashliq gülbagh yézisining mu'awin saqchixana bashliqigha téléfon qilip, merhumgha da'ir uchur bilen teminleshni telep qilghan bolsaqmu, biraq mu'awin saqchixana bashliqi tursun uchur bilen teminleshni ret qildi.

Saqchi: he'e, men tursunjan. Way, men egritirekke mes'ul emestim. Qet'iy bilmeymen u ishni, men bilmeymen jumung. Méning qet'iy xewiri yoqken bu ishlardin. Néme sewebtin türmige kirgenlikidinmu xewirim yoqken.

Ababekri sayitniyazning ölümi axbarat wasitiliride ashkarilinip, chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining diqqitini qozghaydu. D u q bu yil 20‏-mart élan qilghan bayanatida, poskam da'irilirini ababekri sayitniyazning ölümige chüshenche bérishke chaqirghan.

D u q bayanatchisi dilshat rishit, qanun doxturlirining jeset tekshürüshi élip bérishi kéreklikini eskertip, “ Méditsina, sehiye tekshürüshi élip bérip, bu insanning ölüsh sewebini toluq éniqlash, ten jazasigha uchrighan, tayaq yégen yaki özining ten salametlikide mesile bar-yoqluqini inchike tekshürüsh kérek, dep qaraymen. Buningdin özini qachurghandin kéyinlam, bu ishning arqisida éghir bir mesile bar, dep qarisaq xatalashmaymiz” dégen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.