Lagérlar we assimilyatsiye mesilisi enqerediki Uyghur kishilik hoquq yighinining asasiy témisi boldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2018-11-05
Élxet
Pikir
Share
Print
"Türk ojaqliri" teshkilatining uyushturushi bilen ötküzülgen "Sherqiy türkistanda insan heq we hoquqliri depsendichiliki" namliq yighindin körünüsh. 2018-Yili 3-noyabir, enqere.
"Türk ojaqliri" teshkilatining uyushturushi bilen ötküzülgen "Sherqiy türkistanda insan heq we hoquqliri depsendichiliki" namliq yighindin körünüsh. 2018-Yili 3-noyabir, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Merkizi istanbuldiki "Türk ojaqliri" teshkilatining uyushturushi bilen 3-noyabir küni enqerede "Sherqiy türkistanda insan heq we hoquqliri depsendichiliki" namliq yighin ötküzüldi.

Enqerediki türkiye döletlik milliy kutupxanisining zalida ötküzülgen mezkur yighin'gha "Türk ojaqliri" teshkilatining re'isi, hajettepe uniwérsitétining proféssori memet öz riyasetchilik qildi. Yighinda xitayning jaza lagérida 8 ay yétip chiqqan qazaqistan puqrasi ömer bek'ali özining lagérdiki qabahetlik kechmishliri toghrisida toxtilip ötti. Uning azabliq kechürmishliri yighin ehlini sükütke chömdürdi we bezi kishilerni yighlatti.

Andin enqerediki haji bayram uniwérsitéti proféssori abduréshit jélil qarluq "Xitayning jaza lagérliridiki Uyghurlar we xitayning assimilyatsiye siyasiti" dégen témida doklat berdi.

Yighinda yene yawro-asiya insan heq we hoquqliri jem'iyiti re'isi abdullah buksur ependi "Sherqiy türkistandiki insan heq we hoquqliri depsendichiliki" dégen témida doklat berdi.

Yighinda doklat bergüchilerning köpinchisi Uyghur diyarining esli qanunluq igiliri bolghan Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa yerlik türkiy xelqlerning xitay yürgüzüwatqan irqiy ayrimichiliq, medeniyet buzghunchiliqi, assimilyatsiye we yoq qilish siyasitining netijiside tarixtiki eng éghir xirisqa duch kéliwatqanliqi misallar bilen otturigha qoyup ötti.

Yighin'gha riyasetchiliq qilghan "Türk ojaqliri" teshkilati re'isi memet öz ependi bu yighinning échilish nutqini sözlep, mundaq dédi: "Biz bügün bu yerde sherqiy türkistandiki insan heq we hoquqlirini otturigha qoyup ötmekchimiz. Ötken hepte teshkilatimizning herqaysi shöbilirining re'isliri bilen bir yighin chaqirip bu mesile toghrisida muzakire élip barghan iduq. Ikkinchi küni sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirining qatnishi bilen muxbirlarni kütüwélish yighini chaqirduq, dölet téléwiziyesi teripidinmu tarqitildi. Siler xewerlerde xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan zulmining az bir qismini kördünglar, dunya axbaratliri bularni tarqitiwatidu. Türkiye hökümiti bu toghriliq pozitsiye bildürüshi kérek. Eger xitay türkiye bilen bolghan munasiwitini yaxshilaymen deydiken xitay sherqiy türkistandiki qérindashlirimizning insan heq- hoquqlirigha hörmet qilishi kérek. Töwende sözligüchiler sherqiy türkistandiki insan heqliri depsendichilikini otturigha qoyup ötmekchi".

Mezkur yighinda ömer bek'ali ependi aldi bilen özining 2017-yili 3-ayning 26-küni xitay xewpsizlik xadimliri teripidin tutup kétilgenlikini, 8 ay jeryanida jaza lagérida qéyin-qistaq we ten jazasigha uchrighanliqini otturigha qoydi. U, xitay saqchilirining héchqandaq delil-ispat bolmastin Uyghur we qazaqla bolidiken lagérgha solawatqanliqini ilgiri sürdi.

Xitayning mezkur "Jaza lagérliri" ni qurushi xitay da'iriliri dunyagha jakarlighandek Uyghur we qazaqlargha oxshash türkiy milletlerni qayta terbiyelesh, hüner-kesip ögitishmu? ömer bek'ali ependi buni ret qilip, bu jaylarning xitay dégendek emeslikini bildürdi.

Ömer bek'ali ependi 3-noyabir küni enqerediki türkiye döletlik milliy kutupxanisining zalida ötküzülgen "Sherqiy türkistanda insan heq we hoquqliri depsendichiliki" namliq bu yighinda qilghan sözining axirida özining bundin kéyinmu hazirqidekla bu mesilini dunya jama'etchilikige anglitishni dawamlashturidighanliqini ilgiri sürdi.

Ömer bek'ali ependi hazir Uyghur we qazaq xelqi éghir künde turuwatqanda türkiye hökümitining pozitsiye bildürmeslikidin özining qattiq epsuslan'ghanliqini tilgha aldi.

Arqidin proféssor abduréshit jélil qarluq yighinda sözlep, bigunah Uyghur ziyaliyliri, bilim igiliri, edebiyat-sen'etchiler, tenterbiye sahesidiki cholpanlar we tijaretchilerning tutqun qilinip xitayning jaza lagérliri we türmiliride éghir rohiy we jismaniy azablargha duchar boluwatqanliqi, ata-aniliridin ayrilip ige-chaqisiz qalghan nareside yétim balilarning ösmürler lagérlirigha solan'ghanliqi yaki xitayning ichkiri ölkilirige yötkep kétilgenlikini delil-ispatlar arqiliq otturigha qoydi.

Abduréshit jélil qarluq ependi sözide xitayning hazir élip bériwatqan siyasitining Uyghurlarni pütünley assimilyatsiye qilish ikenlikini tekitlep mundaq dédi: "Xitay hökümiti, xitayda bashqa bir millet bolmasliqi kérek, xitay chégrasi ichide birla xitay tilini ishlitish kérek, xitay tamiqini yéyish kérek, xitayche tepekkur qilish kérek, dewatidu. Sherqiy türkistanda 1990-yillarghiche xitay medeniyiti hakim emes idi. 1990-Yilidin kéyin xitay medeniyiti küchiyishke bashlidi. Emdi bolsa xitay, bu yerdiki kishilerni baldurraq assimilyatsiye qilishqa tirishmaqta".

Arqidin abdullah buksur ependi sözlidi, u xitayning hazir Uyghur we qazaq qatarliq xelqlerge élip bériwatqan bésim siyasitining insan heq-hoquqliri mesilisidin halqip, dölet jinayitige aylan'ghanliqini ilgiri sürdi.

3-Noyabir küni enqerede échilghan "Sherqiy türkistanda insan heq we hoquqliri depsendichiliki" namliq yighin'gha türklerdin sirt enqere we istanbuldin kelgen köp sanda Uyghurningmu ishtirak qilishi, bundaq yighinlardin burunqigha oxshimaydighan terepliridin biri hésablinidu.

Toluq bet