D u q xitay da'irilirini pingshyangda tutup turuluwatqan Uyghur ana-balilarni tézrek yurtigha qayturushqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2015.01.05
gwangshi-pingshyang-xerite.jpg Xeritide gwangshining pingshyang shehirining orni körsitilgen.
RFA

D u q düshenbe küni xitay da'irilirini gu'angshi-wyétnam chégrasigha jaylashqan pingshyang shehiridiki yighiwélish-qayturush ponkitida tutup turuluwatqan Uyghur ayallar we balilarni tézrek qoyup bérip, yurtigha qaytishigha yol qoyushqa chaqirdi.

Xitay hökümiti ötken yili 24 ‏- dékabir chégrada bir “Diniy radikal” ni étip öltürüp, 21 “Diniy radikal” ni qolgha alghanliqini élan qilghan. Biraq, radi'omiz ularning mutleq köp qismining Uyghur ayal we balilar ikenliki, ularning pingshyang yighiwélish-qayturush ponkitida tutup turuluwatqanliqini éniqlap chiqqan.

Biz gu'angshining wyétnamgha chégridash pingshyang shehiridiki alaqidar yerlik da'irilerge téléfon qilip, bu sheherdiki yighiwélish-qayturush ponkitida tutup turushluq Uyghur ayallar we balilarning iz-dérikini sürüshtürduq. Yighiwélish-qayturush ponkitining bir xadimi Uyghur ayallar we balilarning bashqa bir orun'gha yötkiwétilgenlikini ashkarilidi. Biraq yerlik da'iriler ular heqqide uchur bérishni ret qildi.

Yighiwélish ponkitining xadim, mezkur yighiwélish ponkitida bir qanche kün tutup turulup, bashqa jaygha yötkep kétilgenlikini, ulargha alaqidar her qandaq so'al bolsa j x orginigha téléfon qilip sorushimizni tewsiye qildi.

U mundaq dédi: u shinjangliqlarni j x idarisi ewetken, bizning bu yerde bir mezgil turdi. Biz ularning hazirqi ehwalini bilmeymiz, buni j x idarisi bilidu. Ularning qandaq bir terep qilin'ghanliqi j x idarisining da'irisidiki ish. Ular bilen bizning héchqandaq alaqimiz yoq. Ular ilgiri bizning bu yerde waqitliq turup turghan. Chünki, j x idrisda köp, orun yoq bolghachqa biz qarap bergen. Ular ayallar we balilar idighu. Jem'iy 7 ayal 9 bala.

Ulargha j x idarisi qaraytti. Biz peqet sergerdanlarni yighiwélish orni. Shunga, bizning ularning ichki ehwalidin xewersiz iduq. J x idarisimu bizge ularni ehwalini sözlep olturmidi. Ular hazir bizning bu yerde yoq. Ular peqet bu yerde 2-3 kün turghuzulupla élip kétildi. Biz peqet ularni kütüshkila mes'ul bolduq, qalghan ishlardin bizning xewirimiz yoq.

Nöwette, Uyghur ayal we balilarning omumiy sani heqqide her xil ziddiyetlik uchurlar tarqilip keldi. Yuqiriqi xadim 7 neper ayal, 9 balining bu orunda tutup turuluwatqanliqini bildürgen bolsimu, biraq ilgiri mezkur orundiki xu'ang famililik bashqa bir xadim, 9 neper ayal qalghini balilar bolup jem'iy 17-18 neper Uyghurning bu orunda tutup turuluwatqanliqini bildürgen.

D u q ning ilgiri sürüshiche, bu qétim weqede qolgha élin'ghanlarning omumiy sani 43 neper bolup, ularning 19 nepirini balilar teshkil qilidu. Xitay hökümet axbaratida bolsa, ularning sani heqqide téximu müjmel uchurlarni bergen.

Shinxu'a agéntliqining xewiride, xitay chégra amanliq küchlirining wyétnamgha ötmekchi bolghan bir guruppa “Diniy radikal” gha pistirma qoyup, birining étip öltürgenliki, 21 sining qolgha alghanliqini ilgiri sürgen. Biraq ularning ichide ayal we balilarning barliqini tilgha almighan.

Xewerde yene, 21 kishining yalghuz erkeklerni öz ichige alidighanliqi we yaki bu erkek we ayallarning toplam sani ikenlikige héchqandaq chüshenche bérilmigen idi.

Mezkur weqe pingshyang shehirige qarashliq shyasi baziri teweside yüz bergen. Biz shyasi bazarliq saqchi ponkitigha téléfon qilip, weqening tepsilati, erkeklerning qeyerde tutup turuluwatqanliqi, ayal-balilarning qeyerge yötkelgenliki, xitay hökümiti we xitay axbarati “Diniy radikallar” dep élan qilghan bu kishilerning köp qismining ayallar -balilar ikenlikige qandaq chüshenche béridighanliqini soriduq.

Lékin shyasi saqchi ponkitining xadimi so'allirimizgha jawab bérishni ret qildi.

U mundaq dédi: eger siz rast ehwal éniqlimaqchi bolsingiz, silerning teshkil bir tekshürüsh iltimasi ewetishi kérek. Bu ishning konkrét qandaq bir terep qilinidighanliqini biz bilmeymiz. Bu ishni biz bir terep qilghan teqdirdimu, biz yenila j x idarisining buyruqi bilen ish qilimiz. Ularning köp qismining ayallar we balilar ikenlikige kelsek, eger siz iltimas qeghizi ewetsingiz biz tepsiliy chüshendürüp qoyimiz, chüshendürüshke toghra kelgen teqdirde. Biraq, biz yenila silerning muddi'ayinglargha qaraymiz. Qisqisi, konkrét ishqa biz qarar qilmaymiz, siler rast ehwal igileymiz désenglar j x idarisige iltimas qilinglar.

Lékin biz yene, sizge ehwalni ashkarilash zörüriyiti bar yoqluqigha qaraymiz. Chünki, bu ehwal bizning ichki ishimiz bolushi mumkin. Shunga, méning ehwalni sizge ashkarilishimizning hajiti yoq. Rast ehwal igileymen désingiz j x idarisige iltimas qiling.

D u q bayanatchisi dilshat rishit, xitay da'irilirini ayallar balilarning qeyerge yötkep kétilgenlikini ashkarilashqa, ularning sirt bilen alaqe qilishigha yol qoyushqa chaqirdi. Uning körsitishiche, balilar jiddiy rohiy yardemge mohtaj iken. U, da'irilerni balilargha jiddiy psixologiyelik yardem bérishke chaqirip, ularning tézrek yurtigha qaytip kétishige kapaletlik qilishni telep qildi.

U mundaq dédi: hazirqi mesile néme, dégende bularning hayati héchqandaq kapaletke ige emes. Uningdin sirt, ularning hazirgha qeder tutup turulushimu, ularning u yerde turmushini özining milliy örp -aditi boyiche qandaq yashawatidu, xitay bu mesililerni ashkarilimaywatidu. Ayallar, balilargha doxturlar rohiy jehettin yardem qildimu-qilmidimu, bu mesililermu namelum. Bir insan étip tashlan'ghan bolsa, choqum u yerdiki balilar rohiy zerbige uchraydu. Ulargha rohiy yardem bérish kérek, dep qaraymen. Bu ishqa xelq'araning arilishishini muraji'et qiliwatimiz. Xelq'ara arilashmisa ular intayin qiyin ehwalda qalidu.

Dilshat rishitning qarishiche, Uyghurlardiki chet'elge qéchish dolqunini xitay hökümitining siyasiti keltürüp chiqarghan. U, xitayning basturush siyasiti nurghun Uyghurlarni bu tewekkülchilikke mejburlighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: bu qéchishni xitayning shu rayonda yürgüzüwatqan siyasiti biwasite keltürüp chiqarghan. Chünki insan özining yashawatqan yurtidin yene bir yaqqa normal shekilde köchmen teqdirdimu, nurghun pilani, nurghun chiqim we kelgüsidiki oy-pilani bilen köchidu. Dölet atlap qéchish üchün nurghun qurban bérish kérek. Yeni ata-ana, uruq-tughqan we a'ilidin qurban bérish kérek démektur. Démek, nurghun insanlarning qéchish sewebini rayondiki chidighusiz siyaset keltürüp chiqiriwatidu. Xitay néme üchün bu insanlarning hayatidin waz kéchip bolsimu, chégradin qéchiwatqanliqini özining siyasitidin körüshi kérek, dep qaraymen.

Lékin pingshyang shehri dostluq yézisining bir yéziliq hökümet mes'ul xadimi, Uyghurlargha nishanliq basturush siyasiti yürgüzüp, her qandaq Uyghurgha “Yoshurun diniy radikal” mu'amilisi qiliwatqanliqini ret qildi. Uning körsitishiche, qanun'gha xilapliq qilmighan her qandaq Uyghurgha normal mu'amile qilinmaqta iken.

Biraq chet'el we xitay axbarat wasitilirining ashkarilishiche, 2013‏- yili 1‏-mart “Künming wogzal” weqesidin kéyin, xitay ölkiliridiki Uyghurlarni kontrol qilish kücheygen. Yerlik da'iriler höjjet chiqirip, xitay puqralirini Uyghurlargha öy, dukan, yataq ijare bermeslikni, Uyghurlarni körse derhal amanliq ponkitlirigha xewer qilishni telep qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.