Алматада яшаватқан турди ака: совет һакимийити дәвридә көп азаб чәккән идуқ

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2015-11-26
Share
ghelibe-kuni-sowet-305.jpg Ғалибийәт хатирә күни тәбрикләнди. 2005-Йили 9-май. Москва.
wikipedia.org

Тарихий учурлардин мәлум болушичә, совет һакимийити 20-әсирниң башлирида пүтүн мәмликәт миқяси, җүмлидин қазақистандиму бир қатар сотсиялистик ислаһатларни йүргүзди. Әнә шуларниң бири 1930-1933-йиллири әвҗ алған “коллектиплаштуруш” һәрикити болуп, бу сиясәт бойичә йезиларда кәң даиридә сотсиялизм қуруш шоари астида бай-помешчиклар вә хусусий игиликләрни йоқитиш, байларниң мал-мүлкини мусадирә қилиш һәм сибирийәгә сүргүн қилиш долқуни көтүрүлгән.

Совет иттипақиниң әнә шу “коллектиплаштуруш” һәрикити вә ақивәттә келип чиққан ачарчилиқ йеқинқи вақитлардин буян муһим тәтқиқат һәм әслимә темиси болмақта. Мәзкур паҗиәниң қазақистандиму наһайити еғир болғанлиқи қазақистан тарихчилири тәрипидинму көпләп тәтқиқ қилиниватқан болуп, “қазақистан тарихи” намлиқ китабта көрситилишичә, зор сандики аһалә ачарчилиқтин өлгән вә қошна әлләргә көчүшкә мәҗбур болған.

Қазақистанда яшайдиған уйғурларму шу қатарда еғир қисмәтләргә дучар болған болуп, нәтиҗидә, йәттису уйғурлириниң уйғур райониға көчүш вәқәси йүз бәргән иди.
1936-Йили уйғур райониниң нилқа наһийисидә туғулған, 1958-йили қазақистанға көчүп келип алмута шәһиригә маканлашқан турди нурҗан аилиси әнә шу вәқәләргә шаһит болған.

У радиомиз мухбири ойғанниң зияритини қобул қилип, өз аилиси, җүмлидин йәттису уйғурлириниң бешиға кәлгән қисмәтләрни баян қилди.

Соал: ­­турди ака, дадилириңиз 30-йиллири немә үчүн уйғур елиға көчүп кәткән икән?

Җаваб: сәвәби пүткүл совет елидә, биринчидин, йемәк-ичмәк йоқ, қийинчилиқ. Иккинчидин болса, шу мәзгилләрдә кулакларни йоқ қилиш, байларниң мал-мүлкини мусадирә қилиш сиясити қозғилип, кимниң мели қанчилик болса, шуниңға лайиқлап селиқ берәтти. Уни төләп болғандин кейин, йәнә селиқ бериду. Пүткүл тирик малниң һәммисини һөкүмәткә өткүзүп беришкә мәҗбур болиду. У селиқни қәрәлидә төлимисә, сариөзәккә ‏-пойиз истансисиға елип берип, шу йәрдин сибирийәгә елип кетидикән. У йәрдин қайтип келидиған йол йоқ, өлүп түгәйдиған гәп.

Соал: бовиңиз сәрпәк ким болған иди? шуниң тоғрилиқ һекайә қилип бәрсиңиз.

Җаваб: бовимиз хонихайда яшаватқан мәзгилдә азад болус келиду. Униң келишидики мәқсити шу мәзгилдә азад болусниң иликидики хәлқләр у яқтин‏-бу яқтин келип, маллирини булап һәйдәп кетиватқан булаңчиларниң дәстидин, наһайити әнсизчиликтә қалиду. Бирсиниң мәслиһәти билән азад болус бовимизниң алдиға келиду. Иккинчи қетим кәлгинидә бовам мақул дәп, ақсуға келип орунлишиду, азад болус болуслуқ ишини беҗириду, бовимиз сәрпәк қази болуп ишләйду. Бовимиз бандитларға қарши туруш үчүн яшларни тәйярлайду вә уларға зәрбә берип чекиндүриду. Шуниң билән азад болусниң иликидики юрт хатирҗәм һаят кәчүрүшкә интилиду.

Соал: әлдә байларға қарши омумйүзлүк шундақ бир күрәш кетип барғанда азад болусниң кейинки тәқдири қандақ болди?

Җаваб: азад болусниңму бешиға қайғу-һәсрәтләр келиду. Униңғиму әл қатарида селиқ селиниду. Шуниң билән у бар мал-мүлкини төләп болиду. Униңға йәнә селиқ селиниду. Бирақ азад болус йирақларға сәпәргә бармиған адәм икән. У сәрпәк қазиниң чоң оғли ақмолла билән йеқин ағинә болуп өткән. Сәрпәк бовам қайтиш болғандин кейин, ақмолла, нурҗан билән йеқинлишип: “мениму шу яққа елип кәтсәңлар” дәйду. Улар: “алди билән өзимиз орунлишайли, кейин сени елип кетәйли” дәп бәш күнлүк қәрәлни бериду.

Соал: үлгүрүп келәлидиму?

Җаваб: бәш күн өтүп кетип, алтинчи күни у өзини өзи боғузливалиду. Чала боғузлап қоюп тирик қалғачқа, аяли әтиси уни подгорнийдики районға елип маңиду. Ақмолла чоң дадимиз билән дадам уни елип кетәй дәп келип, арқидин қоғлап барса, у қансирап кетипту. У подгорнийға барғичә вапат болуп кетиду. Шуниң билән дадам иккиси җағистайға қайтип кетиду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт