Almatada yashawatqan turdi aka: sowét hakimiyiti dewride köp azab chekken iduq

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015-11-26
Share
ghelibe-kuni-sowet-305.jpg Ghalibiyet xatire küni tebriklendi. 2005-Yili 9-may. Moskwa.
wikipedia.org

Tarixiy uchurlardin melum bolushiche, sowét hakimiyiti 20-esirning bashlirida pütün memliket miqyasi, jümlidin qazaqistandimu bir qatar sotsiyalistik islahatlarni yürgüzdi. Ene shularning biri 1930-1933-yilliri ewj alghan “Kolléktiplashturush” herikiti bolup, bu siyaset boyiche yézilarda keng da'iride sotsiyalizm qurush sho'ari astida bay-poméshchiklar we xususiy igiliklerni yoqitish, baylarning mal-mülkini musadire qilish hem sibiriyege sürgün qilish dolquni kötürülgen.

Sowét ittipaqining ene shu “Kolléktiplashturush” herikiti we aqiwette kélip chiqqan acharchiliq yéqinqi waqitlardin buyan muhim tetqiqat hem eslime témisi bolmaqta. Mezkur paji'ening qazaqistandimu nahayiti éghir bolghanliqi qazaqistan tarixchiliri teripidinmu köplep tetqiq qiliniwatqan bolup, “Qazaqistan tarixi” namliq kitabta körsitilishiche, zor sandiki ahale acharchiliqtin ölgen we qoshna ellerge köchüshke mejbur bolghan.

Qazaqistanda yashaydighan Uyghurlarmu shu qatarda éghir qismetlerge duchar bolghan bolup, netijide, yettisu Uyghurlirining Uyghur rayonigha köchüsh weqesi yüz bergen idi.
1936-Yili Uyghur rayonining nilqa nahiyiside tughulghan, 1958-yili qazaqistan'gha köchüp kélip almuta shehirige makanlashqan turdi nurjan a'ilisi ene shu weqelerge shahit bolghan.

U radi'omiz muxbiri oyghanning ziyaritini qobul qilip, öz a'ilisi, jümlidin yettisu Uyghurlirining béshigha kelgen qismetlerni bayan qildi.

So'al: ­­turdi aka, dadiliringiz 30-yilliri néme üchün Uyghur éligha köchüp ketken iken?

Jawab: sewebi pütkül sowét élide, birinchidin, yémek-ichmek yoq, qiyinchiliq. Ikkinchidin bolsa, shu mezgillerde kulaklarni yoq qilish, baylarning mal-mülkini musadire qilish siyasiti qozghilip, kimning méli qanchilik bolsa, shuninggha layiqlap séliq béretti. Uni tölep bolghandin kéyin, yene séliq béridu. Pütkül tirik malning hemmisini hökümetke ötküzüp bérishke mejbur bolidu. U séliqni qerelide tölimise, sari'özekke ‏-poyiz istansisigha élip bérip, shu yerdin sibiriyege élip kétidiken. U yerdin qaytip kélidighan yol yoq, ölüp tügeydighan gep.

So'al: bowingiz serpek kim bolghan idi? shuning toghriliq hékaye qilip bersingiz.

Jawab: bowimiz xonixayda yashawatqan mezgilde azad bolus kélidu. Uning kélishidiki meqsiti shu mezgilde azad bolusning ilikidiki xelqler u yaqtin‏-bu yaqtin kélip, mallirini bulap heydep kétiwatqan bulangchilarning destidin, nahayiti ensizchilikte qalidu. Birsining mesliheti bilen azad bolus bowimizning aldigha kélidu. Ikkinchi qétim kelginide bowam maqul dep, aqsugha kélip orunlishidu, azad bolus bolusluq ishini béjiridu, bowimiz serpek qazi bolup ishleydu. Bowimiz banditlargha qarshi turush üchün yashlarni teyyarlaydu we ulargha zerbe bérip chékindüridu. Shuning bilen azad bolusning ilikidiki yurt xatirjem hayat kechürüshke intilidu.

So'al: elde baylargha qarshi omumyüzlük shundaq bir küresh kétip barghanda azad bolusning kéyinki teqdiri qandaq boldi?

Jawab: azad bolusningmu béshigha qayghu-hesretler kélidu. Uningghimu el qatarida séliq sélinidu. Shuning bilen u bar mal-mülkini tölep bolidu. Uninggha yene séliq sélinidu. Biraq azad bolus yiraqlargha seperge barmighan adem iken. U serpek qazining chong oghli aqmolla bilen yéqin aghine bolup ötken. Serpek bowam qaytish bolghandin kéyin, aqmolla, nurjan bilen yéqinliship: “Ménimu shu yaqqa élip ketsenglar” deydu. Ular: “Aldi bilen özimiz orunlishayli, kéyin séni élip kéteyli” dep besh künlük qerelni béridu.

So'al: ülgürüp kélelidimu?

Jawab: besh kün ötüp kétip, altinchi küni u özini özi boghuzliwalidu. Chala boghuzlap qoyup tirik qalghachqa, ayali etisi uni podgorniydiki rayon'gha élip mangidu. Aqmolla chong dadimiz bilen dadam uni élip kétey dep kélip, arqidin qoghlap barsa, u qansirap kétiptu. U podgorniygha barghiche wapat bolup kétidu. Shuning bilen dadam ikkisi jaghistaygha qaytip kétidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet