Xitayning "Qoshmaq tughqan" siyasiti Uyghur élida pilanidikidek ünüm bermeywatqanliqi melum

Muxbirimiz gülchéhre
2017-01-23
Share
qeshqer-bazar-uyghur.jpg Qeshqerning melum baziridiki Uyghurlar. 2013-Yili 9-noyabir.
AFP

Uyghur rayonigha yéngidin teyinlen'gen emeldar chén chüen'goning 9-aydin bashlap yürgüzüwatqan "Qoshmaq tughqan bolush" siyasiti boyiche, her bir xitay kadir a'ilisining birdin Uyghur tughqini bolush, her bir Uyghur kadir a'ilisining birdin xitay tughqini bolushi teshebbus qilin'ghan idi. Xitay hökümet taratqulirida gerche ikki millet otturisidiki "Qoshmaq tughqan" darchiliq munasiwitide inaqliq, yéngi yüksilish barliqqa kelgenliki teshwiq qilin'ghan bolsimu, Uyghur élining siyasiy weziyiti toghrisida yéqindin buyan radiyomizgha kéliwatqan inkaslardin, chén chu'en'goning bu tedbirining özi kütkendek ünüm bermigenliki melum. Pütünley siyasiy meqset bilen yolgha qoyulghan bu xil sün'iy tughqanchiliq, bezi jaylarda déhqanlarning qarshiliqigha we naraziliqigha uchrawatqan bolsimu, da'iriler bu xil qarshi pikirlerni yoshurghandin sirt, mejburlash, bésim qilish tedbirliri arqiliq emeliyleshtürüwatqan iken.

Xitayning hökümet bashqurushidiki metbu'atliri barliq taratqulirida Uyghur élida chén chu'en'go yolgha qoyghan qoshmaq tughqan siyasiti heqqide teshwiqat xewerler bérilip, chén chüen'go teshebbus qilghan "Qoshmaq tughqan" siyasitining emeliy ijra qilinip, rayonda milletler inaq-ittipaq weziyet berpa qilin'ghanliqigha medhiye oquwatqan bolsimu, emma buning sün'iy berpa qiliniwatqan bir yalghan inaqliq ikenliki kinayiler hetta biwasite naraziliq mulahiziliri arqiliq ijtima'iy alaqe wasitiliride ipadisini tapqan idi.

Radiyomizgha yéngi kelgen bir inkasqa qarighanda, xitayning chaghan bayrimi kélishi bilen yézilardiki "Qoshmaq tughqan" darchiliqni teshwiq qilish heriketliri téximu kücheygen ürümchi qatarliq chong sheherlerning kadirliri tughqanlirini yoqlashqa orunlashturulup to‏p-top yézilargha chüshken bolsa, yene bezi yézilardiki déhqanlar sheher, nahiyilerdiki tughqandarchiliq ornatqan kadirlarning a'ilisige, a'ile boyiche balilarnimu élip chaghanni bille ötküzüshke teklip qilin'ghan. Emma yézilardiki bezi déhqanlar mejburlan'ghanliqi üchün resmiyet üchünla amalsizliqtin "Qoshmaq tughqan" liri bilen sowghat almashturghan bolsimu, hökümet tughqan qilip qoyghan xitay kadirlarni uzitip bolupla, ularning élip kelgen sogha-salamlirinimu tashlap, tughqanlishishqa orunlashturulghan xitay kadirni kütüwélish üchün teyyarlighan qazan-qomush, chine-qacha, orun-körpe hemmini tashlap, yéngilap bu siyasetke bolghan naraziliq we bizarliqini ipade qilghan. Qoshmaq tughqan siyasitini emeliyleshtürüshke orunlashturulghan kadirlar üchün bu xil qarshiliqlar chong bash aghriqi bolghan bolup, wezipini orunliyalmighanlar her xil jazagha uchrighan bolsa, déhqanlar hetta tehditke uchrighan. Bezi yerlik kadirlar tughqandarchiliqni qobul qilmighan Uyghur déhqanlarni hökümet teminatini qisish, töwen kapalet pulini bermeslik, hashargha heydesh dégen'ge oxshash tedbirler bilen xitay kadirlar bilen tughqan bolushqa mejbur qiliwatqan iken.

Bizge yetken inkasqa asasen, xotenning qaraqash nahiyisining melum yézisidin xitay kadir bilen qoshmaq tughqan bolushqa könmey, ularni öyige teklip qilishni ret qilghanliqi üchün hökümetning töwen turmush kapalitidin mehrum qalghan bir Uyghur déhqan bilen alaqileshtuq, bu özining Uyghur bolsa qoshmaq tughqan bolidighanliqi, xitay kadir bilen bolmaydighanliqini bildürgen bolsimu, néme üchün dégen so'alimizgha jawab bérishke amalsiz ikenlikini ipadilidi.

Ündidar toridiki bir inkasta "Qarighanda bu yil chaghan rasa qiziydighan boldi 'qoshmaq tughqanlar' öz-ara yoqliship, bille juwawa tügüp, gazir chéqip, chaghanni kütüwalghudekmiz, béshimizgha bu künlermu keldi...." dégen kinayilik inkasni yazghan.

Milliy ittipaqliqni emelge ashurush üchün bundaq sün'iylikning zörüriyiti barmu dégen so'al hemmige ortaq bolsimu, hazirqi Uyghur élining weziyitide bu xil siyasetke ashkara éghiz échishning mumkin emesliki xoten langru yézisidiki bir kent kadirining bayanliridin melum boldi.

Bu kadirning éytishiche, qoshmaq tughqan bolush déhqanlarghila emes, kenttiki Uyghur kadirlarghimu oxshash yolgha qoyuluwatqan bolup, bu kadirning a'ilisimu namrat bolup özimu xoten wilayitidiki bir xitay kadir bilen tughqan qilip qoyulghan.

Tibettin yötkep Uyghur diyarigha élip kélin'gen chén chüen'goning "Qoshmaq tughqan" chaqiriqi we buning ijra qilinishi heqqidiki teshwiqatlar xitaydiki ijtima'iy alaqe torliridimu naraziliq inkasliri qozghighandin bashqa chet'ellerdiki xitay weziyet analizchilirining "Bu xil sün'iy inaqliqning rayonda tinchliq emes, eksiche naraziliq téximu küchiyishige seweb bolidu" dégendek tenqidlirige uchrap kelmekte tekitlidi.

Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétarliqigha yötkilip kélin'gen chén chu'en'goning Uyghur rayonidiki bir qatar yéngi siyasetliri xelq'ara axbarat we kishilik hoquq teshkilatlirining diqqitini hemde tenqidini qozghimaqta, yéqinda xelq'ara kishilik hoquq közitish teshkilati analiz maqalisi élan qilip, chén chüen'goning bu siyasetlirini tenqid qildi.

Chet'ellerdiki Uyghur siyasiy analizchilardin gérmaniyediki perhat muhemmidi xitayning Uyghur rayonigha qoyghan sékrétari chén chüen'goning ilgiri tibette alliqachan meghlup bolghan atalmish milletler ittipaqliqi teshebbusi we "Qoshmaq tughqan bolush" herikitining oxshashla Uyghur élidimu yaxshi ünüm bermeydighanliqini otturigha qoyup, Uyghur diyarida dawamlishiwatqan 'qoshmaq tughqan' herikitini tenqidlep "Étiqadi we örp‏-adet jehette xitaylardin perqliq bolghan, islam dinigha étiqad qilidighan Uyghur qatarliq yerlik ahalilerni xitaylar bilen tughqanliq munasiwet ornitishqa mejburlash, insaniy heq-hoquqqa qilin'ghan hörmetsizlik, éghiz depsendichilik, hazir Uyghur diyarida teshwiq qiliniwatqan 'qoshmaq tughqan herikiti' emeliyette milliy inaqliqni téximu buzup, öz-ara seskinish, öchmenlik peyda qilidu, téximu shiddetlik naraziliq qarshiliqlargha seweb bolushi mumkin" dep tenqid qildi. Perhat ependi yene, bu namuwapiq, külkilik heqsiz, tedbirler gerche chén chu'en'go nami bilen élip bériliwatqan bolsimu, bular xitayning Uyghurlargha qaratqan uzun yillardin dawamliship kelgen sistémiliq yoqitish, basturush siyasetlirining dawami dep sherhlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.