Уйғур дияридики «сақчи дөлити» вә униң һәрикәтләндүргүч күчлири

Мухбиримиз әзиз
2018-02-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Бир уйғур өсмүрниң кочидики хитай қораллиқ армийәсиниң алдидин өтүп кетиватқан көрүнүши. 2009-Йили 16-июл, үрүмчи.
Бир уйғур өсмүрниң кочидики хитай қораллиқ армийәсиниң алдидин өтүп кетиватқан көрүнүши. 2009-Йили 16-июл, үрүмчи.
AP Photo/Elizabeth Dalziel

Өткән йилидин буян уйғур дияриниң исми-җисмиға лайиқ бир «сақчи дөлити» болуп қалғанлиқи ғәрб дунясидики таратқуларда қизиқ нуқтиларниң бири болуп кәлди. Һалбуки, буниңдики негизлик һәрикәтләндүргүч амиллар йәнила кишиләрниң нәзәр-етибаридин чәттә қеливатқанлиқи мәлум. Бу мунасивәт билән бир қисим мутәхәссисләр зияритимизни қобул қилип, бу һәқтики қарашлирини аңлармәнләр диққитигә сунди.

Нөвәттә ғәрб дунясидики ахбарат саһәсидә қизиқ нуқта болуватқан бир һадисә мәвҗут. У болсиму пүтүн дуня 21-әсирдики әң йеңи пән-техника нәтиҗилиридин пайдилинип өз пуқралириниң турмуш сәвийәсини ашурушқа тиришиватқан бир вәзийәттә хитайда бу хилдики юқири пән-техника васитилириниң пуқраларни техиму үнүмлүк назарәт қилишқа тәтбиқлинишидур. Германийәдики «явропа мәдәнийити вә илаһийәт институти» ниң оқутқучиси, доктор адрян зензниң бүгүн елан қилинған мақалисидә дәл әнә шу мәсилиләр муһакимә қилинған.

Мақалида көрситилишичә, 2000-йиллири һәрқайси әлләрдики мутәхәссисләр хитайдики сақчилар билән пуқраларниң сан җәһәттики нисбитини асас қилип туруп, «хитайда һәргизму сақчиларниң сани еһтияҗдин ешип кетидиған әһвал болмайду,» дәп йәкүн чиқарған. Уйғур дияри билән бирқәдәр тонушлуқи болған мутәхәссисләрниң бири, исраилийәдики һайфа университетиниң профессори исак шихорму 2004-йили «уйғур дияридики аманлиқ күчлири сан яки сүпәт җәһәттә мәзкур райондики җиддий әһвалларға тақабил туруш еһтияҗини қамдаштин йирақ» дәп оттуриға қойған.

Дәрвәқә, 2009-йилидики «5-июл үрүмчи вәқәси» дин кейин хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики рәһбәрлик гуруһи мундақ бир әһвални байқиған: район тәвәсидики аһалиләр олтурақ райониниң ташқи чегралирини сақлаватқан хитай қораллиқ қисимлири район тәвәсидики қаршилиқ һәрикәтлирини тездин бастурушқа қадир болалисиму, улар һечқачан бу хил қаршилиқларни йүз бериштин бурун байқап болалайдиған олтурақ район сақчилириниң ролини ойниялмиған. Буниң билән 2016-йили «тибәттики һәммә җинайәтчиләрни сақчи қиливәткән» чен чуәнго үрүмчигә йөткәп келингән. У болса вәзипигә олтурупла йүз миңлап ярдәмчи сақчи қобул қилған.

Нәтиҗидә 2017-йилиниң ахириға кәлгәндә уйғур дияри йәр шаридики сақчиларниң нисбити әң юқири районға айлинип қалған. Мақалә апториниң санлиқ мәлуматлар асасида чиқарған йәкүнигә қариғанда, һазир уйғур дияридики һәр йүз пуқраға тоғра келидиған сақчиларниң сани1989-йили сабиқ шәрқий германийә җумһурийити йоқилиш һарписидики рекордтинму ешип кәткән. Шуниң билән биргә уйғур диярида дуняниң әң алдинқи сәвийәсидики юқири пән-техника васитилирини асас қилған назарәт системиси бәрпа қилинған. Бу җәһәттә уйғур дияриниң сәвийәси хитайниң әң тәрәққий қилған, дәп қарилидиған шәрқтики деңиз бойиға җайлашқан өлкилиридин нәччә һәссә ешип кәткән.

Доктор адрян зенз уйғур диярида оттуриға чиққан бу пәвқуладдә әһвалниң сәвәби һәққидә тохталғанда буниңда икки сәвәбниң муһим орун тутидиғанлиқини тәкитләйду. Униң қаришичә, буниңда хитай һөкүмитиниң һакимийәт чүшәнчисидики һәммила нәрсини өз контроллуқида тутуш хаһиши муһим рол ойниған. У бу һәқтә сөз қилип мундақ дәйду: «хитайлар омумән һәммила нәрсини контрол қилғили болиду, дәп қарайду. Биз сингапорға қарап бақайли: сингапор типик хитай мәдәнийитини асас қилған бир дөләт, у җайда улар һәммила нәрсини наһайити мукәммәл рәвиштә контрол қилған. Әмди хитайға қарап бақайли: дәрвәқә, хитай наһайити чоң, башни ағритидиған мәсилиләрму көп бир дөләт. Әмма бу җайдики хитай мәдәнийитидә ‹һәммила нәрсини контрол қилғили болиду һәмдә контрол қилиш зөрүр' дәп қарилиду. Шу сәвәбтинму нөвәттә улар контрол қилғансери техиму бәк контрол қилғуси келидиған, һәммила қатламни назарәт қилидиған, буниңға пул вә пән-техника дегәнни болушичә сәрп қилидиған бир хаһишқа мәптун болуп кетиватиду. Шу сәвәбтин һазир шинҗаңға қарайдиған болсақ, 2017-йилиниң ахириға кәлгәндә бу җайда тарихта мисли көрүлмигән бихәтәрлик тәдбирлири елинип болди. Әмма бу тәдбирләр өз вақтида хотәндә йүз бәргән үч қетимлиқ палта-пичақ һуҗумлирини тосуп қалалмиған. Шунчә қаттиқ контроллуқ механизмлирини орнитип болған хитай һөкүмити немә үчүн бу һуҗумларниң алдини елишқа қадир болалмиди? чүнки бу һуҗумлар пиланлиқ тәшкилләнгән террорлуқ һуҗумлири әмәс иди. Әгәр шундақ болған болса пайлақчилиқ вә тәкшүрүш усуллири арқилиқ уларниң немиләрни тәшкилләватқанлиқи һәмдә немиләрни пиланлаватқанлиқини алдин байқивалған болатти. Әмма һазир уларниң қиливатқанлиқи пәқәт сәвдайиларчә хәлққә зулум селиштин башқа нәрсә әмәс. Уларниң еришиватқанлириму дәрвәқә шуниңға мунасип қайтурма җаваб болуватиду.»

Әмма доктор адриянниң қаришичә, бу хилдики «бөшүктики балиғичә» һәммини назарәт қилиш усули давамлиқ мувәппәқийәтлик болувәрмәйдикән. Шуниң билән биргә бу хилдики чекидин ашқан контроллуқ хаһиши һәрқачан тәтүр ақивәткә сәвәб болидикән. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ деди: «рошәнки, буниңда улар барғансери хәлқни өзлиригә дүшмән қиливатиду. Әң нормал пуқраларғичә дүшмәнгә айландурулуватиду. Һечқачан ашқунлуққа гириптар болмиған хәлқ һазир барғансери ашқунлуққа еғип кетиватиду. Бу болса дәл ашу хил зиядә қаттиқ контроллуқниң нәтиҗисидур. Буни (һәр вақит партлап кетиши мумкин болған) порух сандуқи яки бомба дейишкә болиду. Һазир зор көләмлик коллектип көтүрүлүшни демәй турайли, пәқәт айрим шәхсләрниң қаршилиқини дегәндиму, бундақ һадисиләр һәрқачан, һәр йәрдә көрүлүши тамамән мумкин. Әмди булар унчә көпму йүз бәрмисә керәк. Чүнки һазир уйғурларниң зор көләмлик бирәр қозғилаңни тәшкилләш имканийити йоқ. Йәнә келип уларда һәқиқий мәнидики қорал-ярақму мәвҗут әмәс. Вуҗудқа чиққанлири ашу хилдики кәркә яки палта билән һуҗумға өтүштур. У қетимқи вәқәдиму бир аилидин бирнәччә киши өлүп кәтти. Шу қетим һуҗум қозғиған киши, йәни ата болғучи өлүп кәтти, әмма униң җәмәтидикиләрдин тутидиғанни тутуп түрмигә ташлап түгәтти.»

Адрян зенз мақалисидә хитай һөкүмитиниң бу хилдики «сақчи дөлити» арқилиқ қаттиқ контроллуқни ишқа ашурмақчи болушидики техиму муһим сәвәбниң нөвәттә хитай рәиси ши җинпиң баш болуп иҗра қиливатқан «бир бәлвағ, бир йол» қурулуши икәнликини тәкитләйду. Униң қаришичә, нөвәттә хитай иқтисадиниң асасий гәвдисидә интайин муһим салмақни игиләватқан бу қурулушниң оңушлуқ болуш-болмаслиқида уйғур дияридики вәзийәтниң муқим болуш-болмаслиқи һәл қилғуч әһмийәткә игә икән.

Вашингтон шәһиридики җорҗ вашингтон университетиниң профессори, доктор шан робертсму бу җәһәттә адрян зензға охшап кетидиған қарашта. Униң пикричә, изчил түрдә «мәсилиләр бәкму еғир» дәп қариливатқан уйғур дияриға мунасивәтлик ишларда бейҗиңдики хитай мәркизий һөкүмити әсла «савақларни йәкүнләш» дегәнни ойлишип бақмиған. Чүнки улар «бир бәлвағ, бир йол» қурулушиниң җан томури болған уйғур диярида бирәр күтүлмигән малиманчилиқ чиқишини зинһар халимайду. Бу җәһәттики сөһбитимиз җәрянида профессор шан робертс мундақ деди: «шундақ, буни кесип бирнәрсә дейишкә болмисиму, әмма хитай һөкүмитиниң һазирқи вәзийәттә изчил түрдә ташқи күчләрни шинҗаң районидики милләтләр тоқунуши вә зорлуқ һәрикәтлиригә бағлап әйибләп келиватқанлиқи бир һәқиқәт. Бу тоғрилиқ гәпни қисқирақ қилип ейтсақ, бу һал өз нөвитидә хитайниң сиясәт бәлгиләш саһәсидә рошән дәриҗидә өз әксини тепип келиватиду. Бу һал мәзкур районниң вәзийитини яхшилашта иҗабий рол ойнидиму йоқ дегәнгә кәлсәк, буниңға растинила бирнәрсә дейиш қийин. Әгәр улар һәқиқәтәнму бу районниң вәзийитини яхшилашқа зеһин қойған болса буниңда улар наһайитиму аддий болған мундақ бир қаидигә риайә қилған болатти: буниңда өтмүшкә нәзәр салған һаман өткән заманларда йолға қоюлған тәдбирләрдә қандақ кәмчиликләр яки нуқсанларниң барлиқи мана мән, дәпла ашкара болиду. Шуниңға қарапла буниңдин кейин маңидиған йолни тоғриливалса иш тамам вәссалам болиду. Мана булар һазир хитай һөкүмити қилишқа тегишлик ишлар иди. Һалбуки, хитай һөкүмити һазир мәзкур районни тәрәққий қилдуруш намида биз көргән вәзийәтни шәкилләндүрүватиду. Чүнки хитай һөкүмити һазир пүтүн күчи билән иҗра қиливатқан ‹бир бәлвағ, бир йол' қурулуши үчүн мәзкур районниң тинчлиқи бәкму муһим орун тутиду.»

Профессор шан робертсиниң қаришичә, нөвәттики омуми вәзийәт уйғур диярида иҗра болуватқан бир қатар тәдбир вә чариларниң давам етишидин дерәк беридиған болуп, хитай һөкүмитиниң буларни өзгәртишидин үмид күтүш биһудә аваричилик икән. Гәрчә буниң сәлбий ақивити бейҗиңдики мәркизий һөкүмәткә аян болсиму, уларниң бу һәқтә бирәр үнүмлүк чарә елиши еһтималдин йирақ икән. У бу һәқтә мундақ деди: «чүнки бу сиясәт ши җинпиң һоқуқни қолға алғандин буянқи ‹утуқ' ларниң әң чоңи болғачқа шинҗаң райони нөвәттә хитай һөкүмитиниң иқтисадий тәрәққиятини шинҗаң чеграсиниң ғәрби вә ғәрбий җәнубиға кеңәйтишидики асаслиқ супа болуп қеливатиду. Шуңа буниң қайси дәриҗидә муһимлиқиға артуқ гәп һаҗәтсиз. Әмма бу мәсилини йәнә башқа йөнилиштиму ойлинип көрүшкә болиду. Бу җәһәттә мән илһам тохти вә униң бейҗиң һөкүмитигә сунған тәклиплирини алаһидә тәкитләп өтүшни мувапиқ дәп қараймән. Һалбуки, у киши хитай һөкүмитигә шунчә пайдилиқ тәклип бәргәнлики үчүн мукапатлинишниң орниға ‹шинҗаңдики бөлгүнчиликкә һәмдәмдә болған' дәп әйиблинип түрмигә ташланди. Бу һал өз нөвитидә хитай һөкүмитиниң шинҗаңдики миллий зиддийәт вә зорлуқ характердики қаршилиқ һәрикәтлири дегәндәк мәсилиләрни һәл қилиш үчүн ашкара сөһбәт қурушқа иҗазәт бәрмәйдиғанлиқини көрситиду. Шуниң билән бир вақитта уларниң һазир бу мәсилиләрни иҗабий йосунда һәл қилалайдиған бирәр чарини тепишқиму қизиқмайдиғанлиқини көрситиду.»

Түрлүк учур мәнбәлири уйғур дияридики қаттиқ контроллуқниң һазир техиму күчийиватқанлиқини көрсәтмәктә. Шуниң билән биргә мушу сәвәбтин миңлиған, онмиңлиған уйғурларниң бу хилдики қаттиқ контроллуқниң қурбани сүпитидә «йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири» намидики шәкли өзгәргән түрмиләргә солунуватқанлиқи һәр саһә кишилириниң әндишигә салмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт