Chet'ellik zhurnalistning Uyghur diyari ziyariti: "21-Esirdiki saqchi döliti mana mushundaq bolidu"

Muxbirimiz irade
2017-10-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Ikki neper xitay qoralliq eskiri bronéwik bilen kochida pos turmaqta. 2017-Yili 24-mart, qeshqer.
Ikki neper xitay qoralliq eskiri bronéwik bilen kochida pos turmaqta. 2017-Yili 24-mart, qeshqer.
REUTERS/Thomas Peter

Amérikaliq zhurnalist méxa rajagopala Uyghur élidiki we chet'ellerdiki Uyghurlarni ziyaret qilish arqiliq, "21-Esirdiki saqchi döliti mana mushundaq bolidu" mawzuluq bir parche maqale élan qildi. Bu, kanadaliq muxbirning wendér kilippining Uyghur élige qilghan biwasite ziyaritidin kéyinki ikkinchi bir chet'el muxbirining Uyghur élini biwasite ziyaret qilishi bolup hésablinidu. Maqalide Uyghur élidiki yuqiri téxnikiliq teqib séstimliridin hazirqi "Yépiq terbiyilesh merkezliri" giche bolghan barliq kontrolluq apparatlirini tepsiliy tonushturghan.

Amérikaliq zhurnalist méxa rajagopala ikki ay boyiche élip barghan izdinishliri netijiside élan qilghan "21-Esirdiki saqchi döliti mana mushundaq bolidu" mawzuluq maqalisini amérikidiki tonulghan xewer sehipisi "Bazfid" te élan qildi. 17-Öktebir küni élan qilin'ghan bu zor hejimlik maqalini muxbir qeshqerde turup élan qilghan bolup, maqale töwendiki jümliler bilen bashlan'ghan: "Bu sheherde siz burut qoyghanliqingiz, toyingizgha köprek adem chaqirghanliqingiz yaki balingizgha muhemmed, medine dep isim qoyghanliqingiz üchün saqchigha melum qilinisiz. Etraptiki bashqa mehellilerge mashina heydep yaki aptobusqa olturup barmaqchi bolsingiz yolda tekshürüsh ponkitlirini we u ponkitlarda sizning téléfoningizda féyisbuk, tiwittér qatarliq cheklen'gen epler bar-yoqluqini tekshüridighan, dini gep-sözler barmu yoq dep sizning qisqa uchurliringizni oquydighan saqchilarni körisiz. Bu yerde siz chet'eldiki dostliringiz we tughqanliringiz bilen téléfonlishishtinmu qorqisiz. Chünki, bir qanche sa'ettin kéyinla ishik aldingizgha sizni soraq qilidighan saqchilar peyda bolghanliqini körisizde, bu saqchilarning téléfoningizni anglap turuwatqanliqidin gumanlanmay qalmaysiz. Qorqunchluq we kishini teshwishke salidighan bir kélechek xitayning gherbide yashaydighan milyonlighan xelq üchün alliqachan yétip keldi. Chünki dunyadiki eng mukemmel intérnét süzüsh sistémisigha ige bolghan xitay hökümiti shinjangda hem yuqiri téxnika hem saqchi küchini qollinip turup bir insanning kündilik turmushining barliq tereplirini közitidighan bir teqiblesh (nazaret ) döliti, qurup chiqiwatidu."

Aptor maqalisi dawamida, Uyghur élidiki yépiq terbiyilesh merkezlirinimu tilgha élip, bu orunlarghimu kishilerning peqet ijtima'iy alaqe wasitilirini qollan'ghanliqi yaki bir islam dölitide oqup kelgenlikidek sewebler bilen soliniwatqanliqini bayan qilghan. Muxbir maqaliside türkiyege yéngi chiqqan Uyghurlarnimu ziyaret qilghan bolup, ziyaret qilin'ghanlar asasen a'ilisining ziyankeshlikke uchrimasliqi üchün kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen muxbirning ziyaritini qobul qilghan.

Türkiyede yashaydighan bir Uyghur qiz muxbirgha her qétim yurtidiki 85 yashliq momisigha téléfon qilsa, saqchilarning kirip momayni soraq qilidighanliqini éytip bergen. Maqalide éytilishiche, bu qiz yene özining toyini qilmaqchi bolup, ata-anisi we uruq tughqanlirini türkiyege toyigha chaqirmaqchi bolghan emma a'ilisini dep toyini aylarche kéchiktürgen bolsimu, ular yenila pasportini alalmighan. Téximu échinishliqi, bu qizning apisi we tughqanliri ündidardiki widé'o arqiliq körüshkende ular "Pasport alalmiduq" dégen gepnimu téléfonda ochuq qilalmay, bir waraq xetke yézip ékranda körsetken iken. Bu qiz muxbirgha özining téléfonni qoyghandin kéyin yighlap ketkinini éytip, "Méni xata chüshinip qalmang, men gunahsiz kishilerge bomba bilen hujum qilghanlarni qollimaymen. Emma shu waqitning özide men apamgha men ashundaq qilghanlarni chüshen'genlikimni éyttim. Shunchilik ghezipim keldiki, shundila men u kishilerning qandaq bolup ashundaq bir oy-pikirge kélip qalidighanliqini chüshen'gendek boldum" dégen. Amérika jorji washin'ggton uniwérsitétining proféssori shan robérts ependi yuqiridiki bu qizning éytqanlirining xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan siyasitining aqiwitini yighinchaqlap bergenlikini bildürdi. U mundaq dédi: "Méning weziyetni közitip kéliwatqinimgha xéli boldi. Ötken yildin béri Uyghur élidiki teqiblesh we kontrol barghanséri éship bardi. Buning qachan ayaghlishidighanliqi éniq emes. Méning hés qilghinim bundaq tedbirler peqetla xitay hökümiti bilen Uyghurlar arisidiki munasiwetni téximu nacharlashturuwétidu. Mesilen shu "Bazfid" tiki maqalide méning diqqitimni qozghighini, adette zorawanliqni qollimaydighan bir Uyghur qizining yurtidiki a'ilisining béshigha kelgenler tüpeylidin qandaq bolup zorawanliq yolini tallighanlarni chüshen'genlikini éytqan. Mana bu Uyghur élidiki bundaq tedbirlerning yéqin zaman ichide zorawanliqning éshishi bilen netijilinidighanliqini körsitip béridu. Chünki xitay hökümiti Uyghurlar üstidiki burmini bek ching buriwetti. Bu axiri bérip téximu köp muqimsizliq, téximu köp qarshiliq we zorawanliqqa yol achidu, dep qaraymen"

"Bazfid" te élan qilin'ghan maqalining aptori méxa maqaliside Uyghur élide kishilerning herikitini nazaret qilip turidighanliqini, Uyghur rayonining bixeterlik xamchotining bu yilning birinchi yérimidila ötkenki oxshash mezgildin 45 pirsent örligenliki we bundin bashqa yene, xitay jama'et xewpsizlik ministiri méng jyenjuning Uyghur élide d n a uchurini yighish we "Zor uchur ambiri" ni tereqqiy qildurush mesilisini eskertkenlikini bayan qilghan. U maqaliside yene töwendikilerni bayan qilghan: "Amérika we en'gliye qatarliq döletlermu yuqiri téxnika arqiliq térrorchilargha zerbe bérish üchün bu türge zor meblegh séliwatidu, emma xitaydek edliye-sot sistémisi 99.9 Pirsent hökümetning qolida bolghan we öz meyliche tutqun qilish adettiki bir ishqa aylinip qalghan, téxnikiliq we adem wasitisi arqiliq nopus nazaret qilinidighan Uyghur élide bolsa bundaq pen-téxnikilar Uyghurlar we bashqa az sanliq milletler üchün balayi'apet élip kelgen. Ilham toxtinimu öz ichige alghan nurghun kishi peqet Uyghur üchün köprek hoquq telep qilghanliqi yaki Uyghur medeniyiti we tarixini medhiyeligenliki üchünla türmige tashlan'ghan. . . Bu rayon kélechekte yüz bergüsi qorqunchluq nazaret qilish sistémisini köridighan bir köznekke aylinip qaptu" dégen.

Maqalide amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi ömer qanatning sözige yer bérilgen bolup, ömer qanat ependi sözide Uyghur élining "Üsti ochuq türmige oxshap qalghanliqini, medeniyet inqilabining Uyghur élige qayturup kélin'genliki we qiziqarliqi xitay hökümitining buni xelq'araning közi aldida, uni yoshurup olturmay ochuq-ashkara qiliwatqanliqini bildürgen.

Amérikidiki "Béyjing bahari" zhurnili tehriri xu ping ependi radi'omizgha qilghan sözide xitay hökümitining bundaq qattiq qol siyasiti dawam qilghan teqdirde buning hökümetke bolghan naraziliqni kücheytiwétidighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Hökümetning qattiq qolluq basturush siyasetliri tüpeylidin keng kölemlik qarshiliq herikiti yüz bermisimu, emma hökümetke bolghan naraziliq barghanséri küchiyidu. Ziddiyet aziyishning ornigha téximu küchiyip kétidu. Bundaq ehwal pütkül xitay miqyasida mewjut. Ziddiyetning ötkürlishishi yaki chongqurlishishi xitayda kélechekte bir chong apet xaraktérlik yaki chong bir partlash xaraktérlik weqelerge yol échishi mumkin"

Biz kéyinki programmimizda Uyghur éli heqqidiki bu maqalidiki terbiyilesh merkezlirige a'it qisimlirini dawamliq diqqitinglargha sunimiz.

Toluq bet