“Shinjang géziti” bashliqi xitayning térrorluqqa qarshi turush siyasitini tenqid qilip qolgha élin'ghan

Muxbirimiz erkin
2015-11-02
Share
xoten-maniwer-tanka-herbiy.jpg Xitay qoralliq küchlirining kocha charlap yürgen körünüshi. 2014-Yili 6-iyun, xoten.
AFP

Uyghur aptonom rayonluq partkom 2‏-noyabir élan qilghan axbaratida, “Shinjang géziti” ning bashliqi jaw shinwéy 3 xil küchlerge qarshi turush qatarliq zor prinsipal mesililerde söz -herikiti merkez hem aptonom rayonluq partkom bilen birdek bolmighan, dep tenqid qilghan.

Partkomning axbaratida qeyt qilishiche, u “Merkez we aptonom rayonluq partkomning shinjang xizmitige alaqidar zor orunlashturushigha qarshi ashkara pikir qilghan, merkez we aptonom rayonluq partkomning axbarat xizmitige alaqidar zor mesililerdiki orunlashturushigha qesten xilap qararlarni chiqarghan. Milliy bölgünchilik, zorawan térrorluq, diniy ashqunluqqa qarshi turush qatarliq zor prinsipal mesililerde söz -herikiti merkez we aptonom rayonluq partkom bilen birdek bolmighan.”

Eger bu rast bolsa, jaw shinwéy hazirgha qeder kompartiyening ashqunluq, térrorluqqa qarshi turush, muqimliqni qoghdash asasidiki“Shinjang siyasiti” ge qarshi turup, ashkara tenqidke uchrighan hem teptish organlirining bir terep qilishigha tapshurup bérilgen tunji yuqiri derijilik xenzu kompartiye emeldari.

Uning jazagha tartilishi xelq'ara axbarat, chet'eldiki analizchi we közetküchilirining derhal diqqitini qozghidi. Amérika nyuyork uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming ependining qarishiche, jaw shinwéyning zerbige uchrishi Uyghur ilida di'alog terepdarlirining dawamliq basturuluwatqanliqini körsitidiken.

Shya ming mundaq dep kürsetti: “Ilhamning muddetsiz qamaqqa höküm qilinishidin tartip, bügün ‛shinjang géziti‚ bash muherririning bir terep qilinish jeryanidiki eng muhim nerse, ‛shinjang mesilisi‚de di'alog quralaydighan mötidil küchlerning zerbe yewatqanliqidur.

Yeni hazir nisbeten eqliy sélim, mötidil, her ikki terep bir-birini chüshinidighan, köwrüklük munasiwiti bar, köwrüklük xaraktérge ige shexslerge mewjut bolup turush boshluqi qalmidi. Hazir junggo hökümiti shinjang mesilisini éghir derijide idé'ologiyeleshtürdi, éghir yuqiri derijide radikallashturdi. Shuning bilen u, shinjang mesilisini yuqiri derijilik herbiy, dölet bixeterlik sewiyesige kötürüp, barliq mesililerni gheyriy muntizim, gheyriy asasiy qanunluq wasitilerge tayinip bir terep qilishqa élip bardi. U (shinjangda) asasiy qanunni qayrip qoydi. Shinjangda 5‛ ‏-iyul weqesi‚din buyan jiddiy halet yolgha qoyulup keldi. Uningda asasiy qanun, normal turmush, normal puqralar hoquqigha héchqandaq kapalet yoq”

Jaw shinwéy 1986‏-yili Uyghur rayonigha kélip xizmetke qatnashqan bolup, u bir mezgil qeshqerda turup xizmet qilghan. Jaw shinwéy 2011‏-yili “Shinjang géziti”ge yötkep kélinip, gézitxana partkomining sékrétari, bash muherriri, mu'awin gézitxana bashliqi qatarliq wezipilerge qoyulghan.

“Ürümchidiki jaw shinwéyni tonuydighan neshriyat sahesidiki bir xadim jawning Uyghur tilini bilidighanliqini bildürdi. Uning ashkarilishiche, jaw anche -munche sorunlarda olturup qalsa, bir-ikki éghir Uyghur tilida sözlep qoyidiken.

U, “Méning bilidighinim, gézitxanida u 15-20 dek yash balini mudir derijilikke östürgen. Burun u idaride undaq köp Uyghur kadirlar yoq idi. Omumen, u partiyelik balilargha yaxshi purset yaritip bérip, 15-10 balini biraqla östürdi, ularni erkin riqabetke chüshünglar, dep (righbetlendürüp). Esli undaq köp shtat yoq ikentuq. Emma ularni mawu Uyghurlarning nisbitige qarita shundaq östürüshimiz kérek, dégenmu. Ishqilip hemmisi xushal bolghanidi” dédi.

D u q ning hazirqi bash katipi nurmemet musabay “Shinjang géziti” Uyghur tehrir bölümining sabiq xadimi. Uning qarishiche, “Jaw shinwéyning mesilisi” xitay hökümitining qattiq basturush siyasiti rayondiki bezi xitay ziyaliylirini bi'aram qilishqa bashlighanliqini ipadileydu.

Nurmemet musabay, “Emdi men shundaq oylaymen, mushundaq bir xitayning chiqqini bu yalghuz Uyghurla emes, oxshashla xitaylar Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasetning bek chékidin éship ketkenlikini sezgenliki, bezi xitaylarning bizning sherqiy türkistanda élip bériliwatqan siyasetke oxshimighan köz qarash, oxshimighan pikirde ikenlikining ipadisi.Yeni oxshimaydighan, qarshiliq, qollaydighan yaki yumshaq, yénik shekilde bir naraziliq hem munazirining boluwatqanliqining ipadisi. Uning néme dégenliki bizge melum emes, emma u choqum naraziliq bildürdi.

U, Uyghurning menpe'etini oylighan bolushi mumkin, özining menpe'etini oylap,dégen bolushi mumkin yaki pütün xitay dölitining menpe'etini oylap dégen bolushi mumkin, bunisi bizge namelum. Lékin qandaq bolmisun, sherqiy türkistanda yürgüzülüwatqan Uyghur siyasitining heddidin éship ketkenlikini bu xitay étirap qilghanliqining ipadisi.”dédi.

Lékin nurmemet musabayning körsitishiche, xitay hökümitining “Shinjang géziti” bashliqini qattiq jazalashtiki meqsiti uning bilen oxshash pikirdiki bashqa xitay kadirlirigha signal bérish, ularni agahlandurushken.

Nurmemet musabay mundaq dédi: “Emdi belkim xitayning meqsiti shu, ashundaq hökümetning siyasitige qarshi chiqqanlarni qattiq jazalap, buningdin kéyinki xitay merkizi hökümitining siyasitige qarshi chiqidighan öktichilerni qet'iy bash kötertmeslik. Lékin bu ishning bashlinishi. Uni qolgha alghan bilen biri basturulsa yene biri chiqishi mumkin. Chünki, u yerde yürgüzülüwatqan heqsiz siyaset haman bir küni insanlarni insanliq tuyghusi bilen oyghitidu. Insanliq tuyghusi bilen rast gep qilishqa élip baridu”

Amérika nyuyork uniwérsitétidiki proféssor shya ming, jaw shinwéyning ehwali hökümetning “Shinjang mesilisi” de di'alog terepdarlirigha dawamliq zerbe bériwatqanliqini körsitidu, dédi. Uning agahlandurushiche, xitay da'irilirining di'alog terepdarlirigha dawamliq zerbe bérishi, xen, Uyghur otturisidiki nepretni chongqurlashturup, xeterlik aqiwetlerni keltürüp chiqiridu.

Shya ming, “Bu ehwalda men shundaq qaraymen, biz bügün musulman, xenzu 2 ta'ipe otturisidiki toqunush, xususen öch élish, qirghinchiliq, partlitish weqelirining qismen yüz bériwatqanliqini, nechche onlighan ademning öltürülgenlikini körduq.

Emma men üchün eng chong xewp bu emes. Chünki, hazirgha qeder yüz bergen bu weqeler bir muqeddime, xalas. Halbuki, hazirqi eng chong xewp musulmanlar, Uyghurlar bilen xenzular otturisidiki bundaq öchmenlik, öz ‏-ara ishenmeslik yighiliwerse, künlerning biride purset tughulup, kompartiye hakimiyiti muqimsizliqqa pétip qalsa yaki kompartiye shinjangdiki herbiyler, bingtu'en'ge bolghan kontrolluqini yoqitip qoysa, bu téximu éghir weqelerni keltürüp chiqiridu.”

Uyghur aptonom rayonluq partkom, jaw shinwéyni partiyining axbarat xizmitidiki zor orunlashturushigha qesten xilapliq qilish, “3 Xil küchler”ge qarshi turush qatarliq zor prinsipal mesililerde merkez we aptonom rayonluq partkom bilen birdeklikni saqliyalmasliq bilen eyibligen bolsimu, biraq uning bu jehettiki konkrét ijra'atlirini tilgha almighan.

Uyghur aptonom rayonluq siyasiy qanun komitétining mu'awin sékrétari ma gowéy bu yil 7‏-ayda jaw shinwéyning mesilisi heqqide doklat bergende uni ikki yüzlimichilik bilen eyiblep, u ammiwi sorunda bir xil, xususi sorunlarda bashqa xil gep qildi. Merkez we aptonom rayonning zor siyasiy nishanigha alaqidar mesililerge qalaymiqan baha bérip, aghzigha kelgenni jöylep keldi, dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet