4-Nöwetlik dunya türk munbiri yighinida Uyghurlargha munasiwetlik qararlar élindi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2015.04.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Dunya-turk-munbiri.jpg

4-Nöwetlik dunya türk munbiri yighinidin körünüsh. 2015-Yili aprél, istanbul. RFA/Arslan

Dunya-turk-munbiri-1.jpg

4-Nöwetlik dunya türk munbiri yighinidin körünüsh. 2015-Yili aprél, istanbul. RFA/Arslan

Dunya-turk-munbiri-2.jpg

4-Nöwetlik dunya türk munbiri yighinida erkin aliptikin sözde. 2015-Yili aprél, istanbul. RFA/Arslan

Dunya-turk-munbiri-3.jpg

4-Nöwetlik dunya türk munbiri yighinidin kéyin, türk asiya istratégiye tetqiqatliri merkizining re'isi sulayman shansoy ependi bilen söhbet. 2015-Yili aprél, istanbul. RFA/Arslan

Bu yil 4-qétimliqi uyushturulghan dunya türk munbiri yighini 23-25-aprél künliri istanbuldiki gorri'on méhmanxanisida ötküzüldi.

Türk asiya istratégiye tetqiqatliri merkizi teripidin uyushturulghan bu yighinda, “Jama'et diplomatiyesi, “Médiya”, “Uchur-alaqe” dégen témilar asas qilindi.

Yighinda élin'ghan 30 maddiliq qarar, Uyghurlar üstidin yürgüzülgen qetli'amlar toghrisida tetqiqat élip bérish, kitab yézish we bu qetli'amlarni dunyagha anglitishni öz ichige alghan bolup, uningdin bashqa yene, xitay qatarliq döletlerdiki türk xelqler bilen bolghan munasiwetlerni kücheytish qarar qilindi.

Yighin'gha türk tilida sözlishidighan musteqil döletler we dunyaning oxshimighan jayliridiki türk xelqlerning wekilliri 60 dölet we rayondin kelgen alimlar, mutepekkurlar, siyasiyonlar, ministirlar, parlamént ezaliri, dölet erbabliri, yazghuchilar, zhurnalistlar, tetqiqatchilar we ammiwi teshkilatlarning mes'ulliri bolup 300 din artuq kishi qatnashti.

Yighinning échilish murasimida söz qilghan türk asiya istratégiye tetqiqatliri merkizining re'isi sulayman shansoy ependi, taylandtiki Uyghurlar toghrisida toxtilip, tayland türmiside tutup turuluwatqan 367 neper türkning qisqa waqit ichide adil bir shekilde sot échilip türme hayatigha xatime bérilishi toghrisida kéreklik qedemlerning bésilishi üchün, biz dunyadiki xelq'araliq bir ammiwi teshkilat bolush süpitimiz bilen, dunya türk munbiri namida hem öz döletlirimizge hem xelq'ara jama'etke hem tayland hökümitige chaqiriq qilimiz, dédi.

Yighin'gha teklip bilen qatnashqan dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin alpétkin yighinda söz qilip, türk dunyasining lobiychiliq jehette intayin passip ikenlikini, buning türkiye, musteqil türk jumhuriyetliri we türkiy tilliq xelqlerde saqliniwatqan mesililirining toghra birterep qilish musapisini astilitip qoyuwatqanliqini yaki selbiy netijilerning kélip chiqishigha seweb boluwatqanliqini tekitlep ötti.

Erkin aliptékin ependi yighin ehlige xitab qilip, türk dunyasining muhim parchisi bolghan we türklerning tarixi we medeniyet merkizi hésablinidighan sherqiy türkistanni unutmasliqni, uninggha ehmiyet bérishini tekitlep pikir bayan qildi.

Yighinda yene türkiye til, tarix orgini teripidin tüzüp chiqilghan türk dunyasi ortaq tarix derslikining musteqil türkiy jumhuriyetlerde ötülüshke bashlinishi toghrisida chaqiriqlar élan qilindi.

Yighin jeryanida yeni 24-aprél küni kechte türk dunyasi qizil alma mukapati tarqitildi.

Yighinda, rayonluq we xelq'araliq yéngi bashqurush séstimi, jama'et diplomatiyisi, médiya, uchur-alaqe, türk dunyasi we di'asporaliri üchün yéngi chüshenchiler, yerlik bashqurush sistémiliri, ammiwi teshkilat, uniwérsitét we akadémikler, filim we téléwiziye tarqitish. Sayahetchilik, medeniyet we jama'et diplomatiyesi. Türk dunyasi we di'asporada uqum séstimi, türk dunyasi oqughuchi we akadémikler almashturush programmisi dégen témilarda söz qilindi.

3 Kün dawam qilghan bu yighinning axirida yighinda élin'ghan qararlar xulasilinip türk dunyasi munbiri xitabnamisi tasam (türk istratégiye tetqiqatliri merkizi)ning resmiy tor bétide élan qilindi.

Xitabname 30 maddini öz ichige alghan bolup, bezi maddilargha Uyghur mesilisimu kirgüzülgen.

Xitabnamining 5-maddisida türk dunyasi ortaq tilni tereqqiy qildurush toghrisida élip bériliwatqan emeliy xizmetlerni teqdirlesh bilen birge, bu toghrida ammiwi teshkilat we jem'iyetler, resmiy idare-organlarning téximu aktip, uzun muddet xizmet ishlishi kérekliki tekitlen'gen.

Xitabnamining 12 maddisida metbu'at ehmiyitining yuqiri ikenliki tekitlen'gen we türk dunyasining öz-ara bir ‏-biridin xewerdar bolush üchün türk döletliride programma tarqitidighan ortaq bir téléwiziye qanilining türk kéngishi hey'itining hemkarliqida qurulushi üchün xizmetlerning tiz sür'ette emeliylishishi we bu qanalda medeniyet-sen'et, bilim-meripet shundaqla siyaset saheliride programmilar tarqitilishi qarar qilin'ghan.

Xitabnamining 19-maddisida mundaq déyilgen: anadoliye, kafkaz, qibris, iraq, sherqiy türkistan qatarliq rayonlarda türklerge qarshi yürgüzülgen qetli'amlargha alaqidar tetqiqatlar élip bérilishi kérek. Bu toghrida bir ansiklopédiye teyyarlinishi kérek shundaqla bu weqelerning dunyagha anglitilishi üchün élip bériliwatqan xizmet-pa'aliyetlerni tereqqiy qildurush kérek.

Xitabnamining 24-maddisida gherb döletliride, rusiye we xitay qatarliq döletlerde yashawatqan türk xelqler bilen bolghan munasiwetlerni, bu döletler bilen türk dunyasi otturisidiki munasiwetlerni téximu qoyuqlashturup, dunya tinchliqi we muqimliqigha hesse qoshidighan bir shekilde küchlendürüsh üchün kéreklik qedemler bésilishi lazim, déyilgen.

Biz bu yighin toghrisida téximu köp melumatqa érishish üchün yighinni uyushturghan tasam (türk asiya istratégiye tetqiqatliri merkizi)ning re'isi sulayman shansoy we dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin aliptékin bilen söhbet élip barduq.

Sulayman shansoy ependi, türk asiya istratégiye tetqiqatliri merkizi Uyghur mesilisige qandaq qaraydu? dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi:
“Elwette sherqiy türkistan bizning eslimiz, neslimiz, hemmimiz üchün bek muhim, bek istratégiyilik bir yer, bügünki künde ularning béshigha kelgen éghir künlerge bek qayghuliniwatimiz, diqqet qiliwatimiz. Taylandtiki tutup turuluwatqan qérindashlirimiz üchünmu qayghuliniwatimiz, izdiniwatimiz. Uyghur qérindashlarning nechche esirdin buyan dawam qilip kéliwatqan meniwi bayliqlirini qoghdash we küchlendürüsh bizning aldinqi wezipimizdur. Bu yerde muhim bolghini, chet'ellerde yashawatqan Uyghur qérindashlirimizning sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz nishan'gha élinmighan halda, özliri yashawatqan döletlerde küchlük we tesirlik bir orun'gha ige bolushi muhimdur.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.