Türkiye dölet metbu'ati Uyghur weziyiti heqqide maqale élan qildi, emma hökümet tereptin inkas yoq

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2018-05-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur weziyiti heqqide élan qilin'ghan maqalidin süretke élin'ghan.
Uyghur weziyiti heqqide élan qilin'ghan maqalidin süretke élin'ghan.
aa.com.tr

Xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan atalmish "Terbiyelesh merkizi" nami astida Uyghur we qazaqlarni lagérlargha yighip, méngisini yuyush siyasitige türk ammiwi axbarat wasitiliri orun bérip kéliwatqan bolsimu, emma dölet metbu'atlirida orun bérilmigen idi. 5-Ayning 18-küni anatoliye xewer agéntliqi "Xitayning minglighan musulmanning méngisini yuyuwatqanliqi ilgiri sürülmekte" serlewhilik uzun xewerni, 21-chésla bolsa "Xitay döliti, musulmanlarni meschitlerge bayraq ésishqa chaqirdi" mawzuluq maqalini élan qildi.

Anatoliye xewer agéntliqi "Xitayning minglighan musulmanning méngisini yuyuwatqanliqi ilgiri sürülmekte" mawzuluq xewerde, 2006-yili qazaqistan'gha yerleshken 2009-yili qazaqistan puqraliqigha ötken, 42 yashtiki ömürbék élining kechürmishlirige orun bérilgen. Uning ötken yili 25 mart küni a'ilisini yoqlash üchün Uyghur rayonigha barghinida saqchilar teripidin tutqun qilinip soraqqa tartilghanliqi, saqchilarning uni orunduqqa baghlap, qolidin ésip soraqqa tartqanliqi bayan qilin'ghan. Anatoliye xewer agéntliqi muxbiri gamze türkoghlu oghuz xanim yazghan xewerde, ömürbék éli ependining, atalmish terbiyelesh merkizide tutup turulghan 7 ay jeryanida 8 kishining bir kamérda qalghanliqi, hajetxanigha xalighan waqitta kirgili qoymighanliqi, munchigha chüshüshkimu ruxset qilmighanliqi we islam dinining xeterlik bir din ikenlikining anglitilghanliqini éytqanliqi bayan qilin'ghan.

Xewerde amérika qoshma shtatliri tashqi ishlar ministirliki mes'ulining ötken ay bergen bayanatida xitayning on minglighan Uyghurni "Siyasiy öginish" nami astida lagérgha tashlighanliqi, buning kishilerni bi'aram qiliwatqanliqi we xitayning démokratik tüzümge ige bolushi kéreklikini tekitligenliki bayan qilin'ghan.

Türkiyening döletlik xewer agéntliqining 5-ayning 21-künidiki "Xitay meschitlerni bayraq ésishqa chaqirdi" mawzuluq xewerde xitay islam jem'iyitining xitayning herqaysi jayliridiki meschitlerni xitay bayriqi ésish arqiliq sotsiyalizm tüzümige we wetenperlik rohigha töhpe qoshushqa chaqirghanliqi bayan qilin'ghan. Xitay kommunistik partiyesining géziti bolghan "Global times" gézitide élan qilin'ghan bir xewerge asaslinip yézilghan xewerde, xitay islam jem'iyitining chaqiriqida, xitaydiki pütün meschitlerde qedimki xitayche, tarix we jughrapiye ögitilishining telep qilin'ghanliqi, mezkur chaqiriq élan qilin'ghandin kéyin musulmanlar zich olturaqlashqan ningshya tunggan aptonom rayoni bilen Uyghur aptonom rayonidiki meschitlerge xitay bayriqining ésilghanliqi bayan qilin'ghan.

Lékin, zor sandiki Uyghurlarning atalmish "Terbiyelesh lagérliri"gha solinip, idiye özgertish, dini étiqadini yoqitish we kallisini yuyushtek qiyin-qistaqlargha uchrawatqanliqi xelq'ara metbu'atlarda, türkiyening döletlik agéntliqida we bashqa metbu'atlirida izchil xewer qilinip kelsimu, hetta amérika hökümitige qarashliq organlar we bir qisim insan hoquqi teshkilatliri bu mesilide xitayni eyiblewatqan bolsimu, emma hazirghiche türkiye hökümet we rhberliri tereptin xitayning Uyghur diyaridiki "Terbiyelesh lagérliri" we qiliwatqan zulumigha qarshi birer inkas chiqmidi. Bu, Uyghurlarni ejeblendürüwatqan mesile idi.

Buning sewebi néme? bu heqtiki so'alimizgha jawab bergen yawro-asiya insan heq we hoquqliri jem'iyiti re'isi abdulla buksur ependi türkiye hökümitining xitaygha qarshi inkas qayturmasliqining sewebining Uyghur mesilisini öz mesilisi dep körmeslikidin ibaret ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Méningche, bu mesile heqqide inkas qayturmasliqidiki seweb hökümetning mesilini öz mesilisi dep qarimasliqidin ibaret. Eger bu mesilini bashqilarning mesilisi dep qarisingiz bu heqte inkas qayturmaysiz. Sherqiy türkistan toghrisida hökümetning inkas qayturmasliqining sewebi bu dep qaraymen".

Abdulla buksur ependi sherqiy türkistan mesilisini türkiye hökümitining öz mesilisige aylandurush üchün türkiyede jama'et pikiri toplash kéreklikini bayan qilip mundaq dédi:"Türkiyede jama'et pikiri toplash kérek. Buni peqetla türkiyede pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirila emes, bashqa ammiwi teshkilatlar bilen birlikte pa'aliyet élip bérish kérek".

Türkler burundin tartip Uyghur dewasigha alahide köngül bölüp kelmekte. Uyghurlarning ötken yili 7-aydin tartip atalmish "Terbiyelesh merkizi" nami astidiki lagérlarda tutup turulushi, hetta türkiyediki oquwatqan Uyghur oqughuchilarni yurtigha chaqirishidek weqeler türkiyediki kichik gézit we téléwizyelerde xewer qilip tarqitilghan bolsimu, emma chong gézit we téléwiziyelerde, bolupmu döletlik xewer agéntliqlirida xewer qilinmighan idi. Emdi anatoliye xewer agéntliqining bu heqte arqa-arqidin xewer élan qilishini qandaq chüshinishimiz kérek? enqerediki istratégiyelik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi, türkiyening xitay bilen bolghan munasiwitini kücheytish siyasiti élip bériwatqanliqini, bu sewebtin dölet xewer agéntliqliqlirining Uyghur mesilisi heqqide xewer élan qilmighanliqini, dunyadiki chong gézitlerde bu heqte xewerler élan qilin'ghandin kéyin, bolupmu amérikidiki insan heqliri teshkilatlirining bu heqtiki bayanatliri élan qilin'ghandin kéyin, bundaq mezmunlarda xewer élan qilmisa bolmaydighan yerge kelgechke bu heqte xewer élan qilghanliqini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi türkiye xitayning türkiyege meblegh sélishini kütüwatqanliqini, shunga türkiyening Uyghur siyasitining bir mezgilgiche özgermeydighanliqini ilgiri sürdi.

Türkler Uyghurlar bilen qérindash xelq bolghachqa her da'im Uyghurlargha hésdashliq qilidu. Undaqta 6-ayning 24-künidiki dölet re'is saylimida xelqning bélet tashlishini qolgha keltürüsh üchün dölet re'isi namzatliri we parlamént ezaliri namzatliri Uyghur mesilisini tilgha alarmu? doktor erkin ekrem ependi eger türkiyediki chong agéntliqlar, gézit we téléwiziyeler Uyghurlarning hazirqi weziyiti toghrisida xewer élan qilipla tursa ularningmu tilgha alidighanliqini ilgiri sürdi.

Toluq bet