"Pul-mu'amile waqti" géziti muxbiri emiliy féng Uyghur élide körgenliri heqqide toxtaldi (2)

Muxbirimiz irade
2018-07-16
Élxet
Pikir
Share
Print
"Pul-mu'amile waqti" géziti muxbiri emili féng xanim mezkur gézitke élan qilghan söhbet programmisini twittérda bashqilarning hembehirligen.
"Pul-mu'amile waqti" géziti muxbiri emili féng xanim mezkur gézitke élan qilghan söhbet programmisini twittérda bashqilarning hembehirligen.
Social Media

"Pul-mu'amile waqti" géziti muxbiri emiliy féng yéqinda Uyghur élini ziyaret qilip qaytip kelgendin kéyin mezkur gézitning radi'o programmisigha qatniship, gézit obzorchisi jeymis kéynning Uyghurlar heqqidiki so'allirigha jawab bergen idi. Biz aldinqi anglitishimizda uning bu radiyo söhbet programmisining aldinqi qismini tonushturup ötken.

Emiliy féng aldinqi qisimdiki sözide, Uyghurlarning her jehettin xitaydin perqliq ikenliki, xitay hökümiti 1950-yili bu rayonni özining zémini dep élan qilghandin buyan Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki étnik ziddiyetning ulghiyip mangghanliqi, bolupmu xitay hökümiti rayon'gha toxtimay xitay köchmen yötkep, Uyghurlarni öz zéminida az sanliq qatarigha chüshürüsh bilen birge, Uyghurlarning tili, dini we medeniyitini chekligendin kéyin ziddiyet ötkürliship, 2009‏-yilidiki ürümchi weqesi yüz bergenlikini tonushturup ötken. U shundaqla sözide, xitay hökümitining shundin béri Uyghurlargha qaratqan bésim siyasitini üzlüksiz östürüp, aqiwette 2017‏-yilidin bashlap Uyghurlarni yoq sewebler bilen yépiq terbiye lagérlirigha solashni bashlighanliqini bayan qilghan.

Emiliy féng élan qilghan maqaliside asasliq ata-aniliri tutup kétilgendin kéyin tirik yétimgha aylan'ghan Uyghur balilarning mesililiri heqqide nuqtiliq toxtalghan bolup, obzorchi jeymis kéyn ependi radiyo söhbitide emiliy féng xanimdin bu mesilini soraydu.

Jeymis kéyn yene emiliy féng xanimdin "Siz yazghan ziyaret xatiringizde asasliqi xitay hökümiti élip bériwatqan bu heriketlerning a'ililerge körsetken tesiri üstide nuqtiliq toxtalghan idingiz? bu heriket arisida qalghan balilargha néme boluwatidu?" dep soridi. Emiliy féng buninggha jawab bérip özining bu heqte nurghun izden'genlikini, chet'ellerdikilerdin sürüshtürüsh we Uyghur élining özide tekshürüsh élip bérish netijiside ata-anisi her ikkilisi yépiq terbiye merkezlirige tutup kétilgen balilarning xitay hökümiti teripidin "Balilar parawanliq merkizi" dep atalghan daril'étamlargha élip kétiliwatqanliqini éytti.

U sözide :"Axirqi qétimliq ziyaritimde shundaq ehwaldiki bir a'ile bilen tonushup qaldim. U a'ilidiki er-ayalning her ikkilisi tutqun qilin'ghan. Ularning 4 balisi bar bolup, 4 balining ichidiki ikki chongimu ata-anisigha oxshash terbiyelesh lagérigha élip kétilgen, qalghan ikki balisi 7-8 yashlarda bolup, ularni bowa-momiliri béqiwalimiz, dep hökümet kadirlirigha shunche yighlap yalwursimu, da'irilerning ulargha newrilirini bermey daril'étamgha ep ketken" dédi.

Jeymis kéyn ependi bu balilarning pat arida ata-aniliri bilen qayta jem bolush éhtimali bar-yoqlighini sorighinida emiliy féng buninggha jawab bérip: "Hazir buninggha jawab bérishning intayin qéyinliqi"ni éytti.

U sözide: "Chünki bu yépiq terbiye lagérliri pütünley qanunsiz, bu yerge solan'ghan kishiler héchqandaq bir sot échilmay turup, qanuniy tertipler ijra qilinmay turup solan'ghan. Shunga ularning qachan chiqidighanliqini bilish mumkin emes. Men sözleshken bezi Uyghurlarning yéqinliri lagérlar peyda bolghanda tutulghandin béri tartip hazirghiche bir yérim yildin artuq waqittin béri qoyup bérilmeptu, uning üstige hazirghiche bu lagérlarning mewjutluqi étirap qilinmighanliqidin qarighanda u kishilerni qoyup bérilidu we bu balilar pat arida ata-aniliri bilen jem bolidu, dep qarash menche mumkin emestek turidu" dédi.

Emiliy féng yene, özining balilar parawanliq merkizige kirip, shara'itini tekshürüp körüshke tirishqan bolsimu, emma bu orunlar qattiq nazaret qilin'ghanliqtin ichige kirish imkani tapalmighanliqini éytti.

Mezkur radiyo programmisi üchün amérikidiki Uyghur ziyaliysi tahir iminmu ziyaret qilin'ghan bolup, umu öz bayanliri arqiliq yuqiridiki ehwallarni testiqlighan.

Axirida jeymis ependi emiliy féngdin xitay hökümitining bu lagérlarni ayaghlashturush éhtimali bar-yoqluqini soridi. Emiliy féng buninggha jawab bérip: "Rast gepni qilsam, bilmeymen. Chünki buni némining ayaghlashturudighanliqini bilmeymen, xitay hökümitining meqsiti zadi néme? xitay hökümiti meyli qanchilik chiqim kétishidin qet'iynezer bu kishilerni we ularning balilirini béqish bedilige menggü shu yerde tutup turmaqchimu? yaki ularni qorqutup ikkinchilep özlirige qarshi turmaydighan qiliwétip andin pepilep qoymaqchimu éniq emes. Xitay hökümiti eng qisqisi hazir bu lagérlarning mewjutluqinimu étirap qilmidi. . . . Shunga menche qachan pütün dunya döletliri birlikte xitaygha qarshi heriketke ötüp uninggha bu heqte küchlük bésim qilghan teqdirde belkim ishlar özgirishi mumkin. . . Eksiche bolghanda héchnéme özgermeydu. Chünki bu rayon xitay üchün bek sezgür bir mesile hésablinidu. Shunga men xelq'aradin küchlük bir bésim kelmigüche xitay buni undaq asanla ayaghlashturidu, dep qarimaymen" dédi we xitay hökümitining öz axbaratlirida emeliyetni yoshurup, bu orunlarda Uyghurlargha qandaqtur xitay tili we yaki bashqa hünerlerni ögitiwatqanliqini ilgiri sürüwatqanliqini bayan qildi.

Toluq bet