Уйғур елидики чәктин ашқан сиясәтләр хәлқарадики көзәткүчиләрниң диққитини қозғимақта

Мухбиримиз ирадә
2017-10-04
Share
xitay-saqchi-charlash-tekshurush.jpg Хитай сақчилириниң һейтгаһ мәсчитиниң әтрапидики кечилик базарни чарлап йүргән көрүнүши. 2017-Йили 25-июн, қәшқәр.
AFP

Нөвәттә уйғур елидә йүргүзүлүватқан чекидин ашқан қаттиқ қоллуқ сиясәтләр хәлқара ахбаратларниңму диққитини қозғимақта.

Бу һәқтә елан қилиниватқан мақалиләрдә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан бесим сияситини йәрликтики башқа милләтләргиму кеңәйтиши һәм шундақла сиясий идийә тәрбийә мәркәзлириниң хитай һөкүмитиниң исламға қарши сиясити һәм шундақла чен чүәнгониң сиясий муддиаси билән болған бағлиниши мулаһизә қилинған.

Бүгүн "асия хәвәрлири" торида "хитайниң узақ ғәрбидики исламға қарши залим сиясәтләр кеңәймәктә" мавзулуқ бир мақалә елан қилинди. Униңда хитай һөкүмитиниң уйғурлар нишан қилинған нурғун бихәтәрлик тәдбирлири билән бирликтә йәнә, бир қанчә айдин буян сиясий тәрбийәләш мәркәзлирини йолға қойғанлиқи, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң бундақ мәркәзләрдә тутуп турулуватқанларниң санини бир қанчә миң дәп қарайдиғанлиқини билдүргән.

Мақалидә йәнә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики қазақ, қирғиз қатарлиқ башқа түркий милләтләргиму бесим қилип, чәтәлгә чиқип киргәнләр яки қазақистан тоғрулуқ параң қилғанларни тутқун қилип, уларниму юқиридикидәк тәрбийәләш мәркәзлиригә әвәтиватқанлиқини баян қилған. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси мая ваң "асия хәвәрлири" гезитигә қилған сөзидә, хитай һөкүмитиниң әзәлдин уйғурларниң чәтәл билән болған алақилирини кесишкә урунуп кәлгәнликини билдүргән. У буниң сәвәби үстидә тохтилип "хитай һөкүмити уйғурлар вә башқа түркий хәлқләрни һөкүмәткә вә милләтләр иттипақлиқи сияситигә садиқ әмәс, улар өзлирини чәтәлләрдики мусулманлар вә түркий милләтләргә бәкрәк йеқин тутиду, дәп гуманлиниду" дегән. У сөзидә, хитай һөкүмити уйғур елидики муқимлиқни сақлаш һалитини әң юқири пәллигә чиқарғанлиқтин тәбиий һалда буниң тәсиригә қазақ, қирғизларниңму учраватқанлиқини әскәрткән.

Америкадики әркинлик сарийи тәтқиқатчиси сараһ кук ханим болса хитай һөкүмитиниң һазир уйғур диярини башқурушта қоллиниватқан тәдбирлириниң көпинчисиниң өзи бекиткән қанунларға хилаплиқини билдүрди. У мундақ деди: "биз бир қанчә йилдин бери хитайниң шинҗаңдики башқурушта қолланған тәдбирлиридә нурғун қанунсизлиқларни көрдуқ. Мәсилән, улар бир туюқсизла бир қисим исламчә исимларни балиларға қоюштин чәкләйду. Һалбуки, бу исимларниң бәзилири хитай һөкүмити өзи елан қилған китабларда мақулланған исимлар. Йәнә бир күни хитай һөкүмити туюқсизла кишиләрниң кийимлиригә арилишиду яки бирәр кишини һарақ ичмисәң болмайду, дәйду. Буларниң һәммиси интайин қанунниң сиртида әп бериливатқан, өз мәйличә һәрикәтләр. Әгәр хитай һөкүмити шинҗаңда радикаллишиш хәвпидин әнсиригән тәқдирдиму, уни бу усуллар арқилиқ һәл қилмаслиқи керәк".

"асия хәвәрлири" гезити мақалисидә, хитай даирилириниң уйғур елидә җиһад идийәсиниң тарқилишидин әнсиригәнлики үчүн ғулҗа вә алтай қатарлиқ җайларда паспортларни йиғивалғанлиқи вә уйғур диярида нурғун кишиләрни намаз оқуғанлиқи, бурут қойғанлиқи яки рози тутқанлиқи үчүн тутқун қиливатқанлиқини баян қилған.

Уйғур көзәткүчиләрниң қаришичә, паспорт йиғивелиш, намаз оқушни чәкләш вә сақал қойғанларни тутқун қилиш вә башқа чәклимиләр уйғур дияриниң җәнубида, асаслиқи уйғурлар зич олтурақлашқан җайларда кәң йолға қоюлуп кәлмәктә. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси вилям ни "асия хәвәрлири" гә сөз қилип "хитай һөкүмитиниң нәччә вақиттин бери уйғурларға вә тибәтләргә йүргүзүп кәлгән залим сиясәтлири уларни юртини ташлап қечишқа мәҗбурлиди. Әмди бу сиясәтләр қазақ, қирғизларғиму кеңәйди" дегән. У йәнә "қазақ қирғизларға қилинған бу туюқсиз һуҗумни хитайниң исламға қаратқан бесим сияситиниң һәм шундақла аталмиш ‹чәтәл күчлириниң суқунуп кириши' ни чәкләш һәрикитиниң бир қисми, дәп қараймән. Әмма буниң мәнтиқлиқ асаси яки нәзәрийәви асаси йоқ" дегән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати тәтқиқатчиси мая ваң сөзидә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики қаттиқ қоллуқ тәдбирлирини чәтәл күчлириниң суқунуп киришигә һәм шундақла уйғурларни чәтәлләрдики террорлуқ тәшкилатлириға четип чүшәндүрүш арқилиқ өзиниң һәрикәтлирини ақлап кәлгән болсиму, әмма хитай һөкүмитиниң террорлуқ тәһдити һәққидә илгири сүргәнлирини испатлашниң мумкин болмайватқанлиқини ейтқан.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори доктор софи ричардсон болса хитай һөкүмитиниң "террорлуқ" дегән сөзни суйиистемал қиливатқанлиқини билдүрди. У: "мәнчә хитай һөкүмитиниң террорлуқ дегән теримни ишлитишкә шәрти тошмайду. Чүнки у бу сөзни бәкла еғир дәриҗидә суйиистемал қилип кәтти. Хитай һөкүмити үчүн мәйли тинчлиқпәрвәр болсун, мәйли зораван һәрикәт болсун, яки һөкүмәт тәнқид қилинип ейтилған сөз болсун һәммиси террорлуқ һесаблиниду. Әң қисқиси униңға қанунлириңни иҗра қил, дейишму террорлуқ һесаблиниду" деди.

"асия хәвәрлири" гезити өз мақалисидә, көзәткүчи мая ваңниң сөзини нәқил қилип туруп, уйғур аптоном райони партком секретари чен чүәнгониң хитай компартийәсиниң 19-қурултийида сиясий бюроға даимий әза болуп кириш арзуси униң уйғур елини бундақ қаттиқ идарә қилиштики сәвәбләрниң бири болуши мумкинликини, униң мушу сиясий мәқсити үчүн "чәтәл күчлириниң суқунуп кириши" ни баһанә қилип туруп, уйғур елини сақчи дөлитигә айландурувәткәнликини баян қилған һәм бу йил 61 яшқа киргән чен чүәнгониң 19-қурултайда әң диққәт қозғаватқан бир шәхс икәнликини ейтқан.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт