Долқун әйса: «хитайниң уйғур нопусини аз көрситишидә сиясий ғәрәз бар»

Мухбиримиз гүлчеһрә
2015-10-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қәшқәрдики мәлум базардин көрүнүш.
Қәшқәрдики мәлум базардин көрүнүш.
Social Media

Хитай даирилириниң үрүмчидики шинҗаң көргәзмә мәркизидә өткүзгән уйғур аптоном райони қурулғанлиқиниң 60 йиллиқ мувәппәқийәтлири көзгәзмисдики сүрәтлик учурдин аян болушичә 2014-йиллиқ омумйүзлүк нопус тәкшүрүш статистикисида, уйғурларниң райондики омумий нопуси 11 милйон 271 миң 900 болуп, райондики омумий нопусниң 48.53% Тини игилигән. Санлиқ мәлуматларда йәнә, уйғурларниң көпийиш нисбитиниң 2% тин төвәнлики, туғут сәвийисиниң үзлүксиз төвәнлигәнлики қатарлиқлар көрситилгән. Әмма көзәткүчиләр хитайниң уйғурларниң нопусини сиясий ғәрәздә аз көрстиватқанлиқини оттуриға қоймақта, бу һәқтә дуня уйғур қурултийи иҗраийә рәиси долқун әйса әпәнди «гәрчә уйғурлар хитайниң һәр хил бастурушлири һәмдә пиланлиқ туғут сияситиниң зиянкәшликигә учрап келиватқан болсиму, йәнила уйғурларниң нопус тәрәққияти хитайниң елан қилғинидин юқири бөлиши керәк» дәп мулаһизә қилди.

21-Сентәбир дин башлап хитай даирилириниң үрүмчидики көргәзмә мәркизидә өткүзүшкә башлиған аптоном райони қурулғанлиқиниң 60 йиллиқиға аит мувәппәқийәтләр көргәзмисидә милләтләр иттипақлиқи тарихи, күрәш тарихи, өзгириш тарихи қатарлиқлар болуп, униңда уйғурлар нопусиға даир қоюлған сүрәтлик, санлиқ мәлуматлар уйғур җәмийитидә уйғур нопуси мәсилисидә қайта ғулғула қозғиди. Мәлуматлар асасән хитайниң 2014-йиллиқ мәмликәтлик нопус тәкшүрүш нәтиҗисини асас қилған болуп, уйғур аптоном районида олтурақлиқ аһалә 23 милйон 225 миң 400, (биңтуәнни һесаблимиғанда) буниң ичидә уйғурларниң омумий нопуси 11 милйон 271 миң 900 болуп, райондики омумий нопусниң 48.53% Тини игилигән. Хитайлар биңтуәнни һесаблимиғанда, 8 милйон 595 миң 100 болуп игилигән нисбити 37.01%, Қалғинини қазақ, қирғиз қатарлиқ башқа милләтләр игилигән.

Бу мәлуматларда йәнә, уйғурларниң көпийиш нисбити 1 йерим 2% лик сәвийини сақлап келиватқанлиқидәк мәлуматлар уйғурларда гуман қозғиған. Чүнки нопусниң азийиши дәл «пәрзәнт азийиш» кәлтүрүп чиқиридиған биваситә ақивәттур. Уйғурларда «ундақта, биз көпәймәйватамдуқ?» дегән соал туғулмақта. Хитай даирилириниң тарқатқан уйғурлар нопусиға даир мәлуматлар уйғурларни қайил қилалмиғанлиқи сәвәблик уйғурларниң омумий нопуси охшимиған мәнбәләрдә, һәр хил санда көрситилип кәлмәктә.

Мәнбәси ениқ болмиған нопус мәлуматлириниң асасий еқим болуш һалитигә хатимә бериш, һеч болмиса йеңи бир мәнбә һазирлаш мәқситидә, 2010-йилидин башлап уйғурлар вәтини ичи-сиртидин болған бир гуруппа кишиләрниң миннәтсиз тиришчанлиқи арқилиқ әң йеңи болған, өз қаришимизда бир қәдәр илмий болған мәлуматларни статистика қилип чиқип иҗтимаий алақә торлирида елан қилған иди.

Униңдики мәлуматларниң келиш мәнбәси райондики район дәриҗилик икки шәһәр, наһийә дәриҗилик йигирмә шәһәр, атмиш икки наһийә, алтә аптоном наһийә, йәтти вилайәт, бәш аптоном област, он бир шәһәргә қарашлиқ районларниң нопусиға даир даириләр тарқатқан интернет мәлуматлири, уйғур тордашларниң ярдими арқилиқ улар турушлуқ район вә мәһәллиләрниң уйғур нопусиға аит мәлуматларни игиләштин кәлгән санлиқ учурлар болуп, вәтән ичидики әзалар 3000 дин артуқ кишиниң қатнишишида 2010-йили май ейидин башлап, 2012-йили апрелғичә вақит сәрп қилип, алақидар кәспий билимләргә игә гуруппа әзалири игиләнгән мәлуматларни рәтлигән вә һесаблап чиқарған нәтиҗисигә қариғанда: уйғур аптоном райониниң 2010-2013-йиллардики уйғур нопуси 18,838,470 (он сәккиз милйон сәккиз йүз оттуз сәккиз миң төт йүз йәтмиш).

Германийәдин зияритимизни қобул қилған дуня уйғур қурултийиниң иҗраийә рәиси долқун әйса әпәндиму юқириқи ситастикидики санлиқ қиммәтләр сәл көптүрүветилгән тәқдирдиму хитай һөкүмити елан қилған уйғурниң нопус статистикисидин ишәнчлик дәп қарайдиғанлиқи вә хәлқаралиқ органларға йоллиниватқан уйғурлар һәққидики доклат, материялларда асасән уйғур елидики уйғурлар нопусиниң 20 милйон әтрапида дәп көрситиливатқанлиқини билдүрди.

Шундақла у, «хитайниң елан қилип келиватқан нопус статистикисида уйғурларниң нопуси 20 йил бурун елан қилиниватқан сандин анчә пәрқләнмәйду, ундақта уйғурлар көпәймәйватамду? уйғурларниң нопусиниң көпийишигә гәрчә хитай даирилириниң узун йиллардин буян елип бериватқан түрлүк сиясий бастурушлири, өлтүрүлүш, түрмиләргә елинип йоқитиветишлар тәсир көрситип кәлгән болсиму, хитайларға омумйүзлүк қоллинилған нопус чәкләш сиясити йәни пәқәт бир пәрзәнтлик болуш биләнла чәкләш сиясити уйғурларға нисбәтән 30 йил кейин йолға қоюлди, шу сәвәбтин болсиму, уйғурларниң көпийиш сәвийиси вә нисбити хитайларниңкидин нәччә һәссә юқири болуши керәк» дегән қарашлирини оттуриға қойди.

Долқун әйса әпәнди йәнә, хитай һөкүмитиниң сиясий ғәрәзлик һалда уйғурлар нопусини еғир дәриҗидә азайтип көрситиватқанлиқини мулаһизә қилди.

Униң қаришичә, уйғур нопусини аз көрситиш хитайниң уйғур елидики монополлуқ сияситини чиңитиш вә уйғурларни бастуруш түпәйли хәлқарада дуч келидиған бесимлардин қутулушни мәқсәт қилған.

Нопусшунасларниң қаришичә «нопус көпийишиниң вә азийишиниң өзигә хас қанунийити болиду, нормал әһвалда, җәмийәт түзүми нисбәтән адил (көп санлиқ қобул қилалайдиған дәриҗидә, худди дәвримиздәк), һакимийәт муқим, уруш, тәбиий апәт, юқумлуқ кесәлдин хали җәмийәтниң нопуси сиҗил ашиду, әмма, нопус ешишниң бир юқири чеки болиду, чәклимисиз ешивәрмәйду, бу дәл шу мәзкур районниң нопус беқиш юқири чекидур. Бу чәк земин көлими, йәр шәкли, су байлиқи, терилғу мәйдани, килимат, ишләпчиқириш техникиси, сақлиқ сақлаш иқтидари қатарлиқ көп амилларға мунасивәтлик. Әмма буларму бәзи чағларда мутләқ һәл қилғуч сәвәб болалмаслиқиму мумкин, мәсилән, охшаш бир районда яшиғучи икки милләтниң нопус қариши йәни нопус мәдәнийити охшимиса, нопус көпийиш сүритидиму рошән пәрқ болуши мумкин, бир қисим мәдәнийәтләрдә ‹адәм көп болса, күч зор болиду' дәйдиған қараш интайин омумлашқан болғачқа, нопуси тарихтин буян изчил ешиш һалитини сақлиған һаләттә болиду, мәйли мунқәрзлик, мәйли ачарчилиқ боларниң көпийишигә тосалғу болалмайду.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт